Кога талентот се гаси од страв: менталитетот кој ја запира Македонија

Игор е млад човек од Македонија со идеја која би можела да го промени начинот на кој локалните бизниси ја следат продажбата и комуникацијата со клиентите. Тој е дигитално писмен, има енергија и визија, и верува дека со доволно труд и креативност може да направи нешто вредно. Но неговата апликација остана на хартија. Причината не е во недостаток на знаење или талент, ниту во недостиг на финансии. Причината е ментална, културна и системска – нешто што ги блокира сите иновации во Македонија: стравот од ризик, отпорот кон промени и навиката младите да критикуваат наместо да дејствуваат.

Кога ја презентираше идејата на своите пријатели, доби истиот рефрен кој го слушаат многумина: „Зошто да трошиш време и пари ако можеш да најдеш сигурна работа?“ „Тоа е ризично, нема да успееш.“ „Другите пробале и не успеале, зошто да се обидуваш ти?“ Наместо охрабрување или конструктивен совет, критиката го парализираше. Навиката на младите да се критикува, а не да се пробува, покажа дека најголемата пречка не е ресурсот, туку стравот и пасивноста. Во оваа култура, иницијативата не е вреднувана, туку сомнеж и предрасуди доминираат.

Игор потоа се обиде да побара совет од потенцијални инвеститори и ментори. И таму ситуацијата беше слична, но во поинаква форма. Некои го предупредуваа на „ризикот на македонскиот пазар“, други го советуваа да ја модификува идејата „во нешто побезбедно“. Секој совет, наместо да го поттикне, ја зголеми неговата несигурност. Она што во соседните земји би било можност за учење и тестирање на пазарот, кај нас се претвори во порака: ризикувај на сопствен ризик и веројатно ќе загубиш. На крајот, апликацијата остана на хартија, а Игор се врати во комфор зоната, барајќи сигурна работа која гарантира плата, а не можност за создавање нешто ново.

Овој пример е слика на реалноста за многу млади луѓе во Македонија. Причината што иновациите заостануваат не е само во бирократијата или недостигот на фондови. Тоа е културен и ментален блок кој се пренесува од генерација на генерација. Критичкиот, но пасивен став кон светот, стравот од промена и навиката да се чека „сигурна опција“ ја блокираат енергијата која би можела да создаде нешто ново. Иновацијата тука се претвора во идеја на хартија, а не во конкретна реалност.

Менталитетот не се гледа како проблем, но тој е главната пречка. Младите во Македонија растат учејќи дека ризикот е закана, не можност. Кога нешто не оди како што е планирано, тоа се доживува како личен неуспех и срам. Критиката е повеќе вреднувана од иницијативата. Во ваква средина, секоја иновација се гаси уште во идеен стадиум, а потенцијалот за бизнис развој останува неискористен.

Во соседните земји, реалноста е поинаква. Таму грешките се лекции, ризикот е дел од патот, а младите се охрабруваат да пробуваат и да експериментираат. Културата цени иницијатива, дури и кога резултатите се неуспешни. Овој ментален отпор кој преовладува кај нас ја објаснува разликата во бројот на успешни стартапи и иновации помеѓу Македонија и соседите.

Проблемот се продлабочува затоа што и системот ја одржува оваа пасивност. Дури и кога постојат минимални програми за финансиска поддршка или менторство, младите кои се навикнати на критика и страв од ризик ретко ги користат. Институционалните мерки остануваат недоволни ако културната и менталната рамка не се менуваат. Фондовите за иновации можат да обезбедат пари, но не можат да ја менуваат пасивноста или стравот од неуспех.

Трагично е што младите кои можат да го поттикнат развојот на економијата, се воздржуваат, а потенцијалот се губи. Иницијативата, ризикот и прифаќањето на нови идеи мора да станат дел од културата. Ако тоа не се случи, Македонија ќе продолжи да гледа како талентите остануваат заробени во стравот и пасивната критика, а идеите остануваат на хартија.

На крај, вистинската поента е дека промена не почнува со фондови, програми или политики. Промена почнува во главите на младите. Ако не се менува менталитетот, ако стравот и пасивната критика продолжат да доминираат, сите инвестиции во иновации ќе останат неплодни. Македонија нема да ги достигне соседите и ќе остане земја каде потенцијалот за иновација се губи пред да биде остварен. Единствениот начин да се пробие оваа рамка е да се создаде култура која ја вреднува иницијативата, ги прифаќа грешките како лекции и го охрабрува ризикот како потребен дел од успехот. Сè друго е само теорија на хартија.

Николова К.