Повеќе од една деценија, научниците забележуваат необична појава во електроенергетските системи ширум светот. На секои 60 секунди, фреквенцијата на електричната мрежа претрпува мало отстапување, по што се враќа во вообичаените граници. Она што првично изгледало како локална техничка неправилност се покажало како феномен што се повторува во различни делови од планетата, вклучително и во електрични мрежи што воопшто не се поврзани меѓу себе. По долгогодишни истражувања, научниците конечно дошле до објаснување што е многу поедноставно отколку што првично се претпоставувало. Најновото истражување, објавено во научното списание Nature Energy, укажува дека причината за необичните осцилации најверојатно се наоѓа во системите за непрекинато напојување со електрична енергија, познати како UPS. Овие уреди се користат во болници, центри за обработка на податоци, научни институции и други објекти во кои прекинот на електричната енергија може да предизвика сериозни последици. Нивната основна задача е да обезбедат резервно напојување во случај на прекин или нарушување на снабдувањето, но токму начинот на кој ја проверуваат исправноста на своите батерии може да создава мали промени во електричната мрежа. За да останат подготвени за работа, одредени UPS-системи автоматски извршуваат кратки проверки на батериите во редовни временски интервали. Во текот на овие проверки се појавуваат мали промени во електричното оптоварување, кои сами по себе немаат значително влијание врз снабдувањето. Меѓутоа, кога голем број вакви уреди ја извршуваат истата операција речиси истовремено, нивниот заеднички ефект може да стане доволно голем за да биде регистриран од чувствителните мерни инструменти. Научниците сметаат дека токму оваа појава стои зад необичниот ритам што со години се забележува во електроенергетските системи. За подобро да се разбере откритието, важно е да се знае дека електричната мрежа мора постојано да одржува рамнотежа меѓу производството и потрошувачката на електрична енергија. Во секој момент, произведената количина треба да биде усогласена со потребите на потрошувачите, бидејќи секое поголемо отстапување може да влијае врз стабилноста на системот. Еден од најважните показатели за оваа рамнотежа е фреквенцијата на наизменичната струја, која во најголемиот дел од Европа, вклучително и во Македонија, изнесува 50 херци. Во други делови од светот, како Соединетите Американски Држави, стандардната фреквенција е 60 херци. Кога потрошувачката на електрична енергија ќе го надмине моменталното производство, фреквенцијата има тенденција да се намалува, додека во спротивна ситуација може да се зголеми. Ваквите промени се нормален дел од функционирањето на електроенергетските системи, бидејќи побарувачката постојано се менува во зависност од времето, индустриските активности и навиките на потрошувачите. Операторите на мрежите користат различни механизми за регулирање на производството и одржување на стабилноста. Сепак, вообичаените промени во потрошувачката најчесто се неправилни, за разлика од осцилациите што научниците ги забележале во прецизни интервали од една минута. Првите документирани сознанија за овој феномен потекнуваат најмалку од 2014 година, кога истражувачи во Скандинавија регистрирале необични промени во фреквенцијата на електричната мрежа. Осцилациите се повторувале со голема временска точност, што укажувало дека зад нив веројатно стои некаков автоматизиран процес. Во почетокот, дел од научниците претпоставувале дека причината може да биде поврзана со работата на хидроелектраните и нивните системи за регулирање на производството. Но подоцнежните мерења покажале дека слични промени се појавуваат и во региони со сосема поинаква структура на производство на електрична енергија. Истражувањата постепено го прошириле географскиот опсег на феноменот. Истиот необичен образец бил забележан во континентална Европа, Велика Британија, Австралија и Соединетите Американски Држави, односно во електроенергетски системи распространети на пет континенти. Особено интересно било тоа што некои од овие мрежи се физички одвоени и немаат можност директно да си влијаат една на друга. Ова сознание ја насочило потрагата кон фактор што може независно да се појавува на различни локации, без потреба од заедничка електрична инфраструктура. Значаен напредок бил постигнат во германскиот истражувачки центар Forschungszentrum Jülich, каде што научниците спровеле високопрецизни мерења на електричната потрошувачка во повеќе објекти. Целта била да се утврди дали карактеристичните осцилации можат да се поврзат со одреден вид опрема што се користи во зградите. Резултатите покажале дека промените што се повторуваат на секои 60 секунди се присутни во четири објекти, а сите тие имале инсталирани системи за непрекинато напојување. Во анализираните згради што немале ваква опрема не бил забележан истиот образец. Оваа разлика им дала на истражувачите важна насока за понатамошна анализа. Со детално следење на електричните сигнали, тие откриле краткотрајни активности поврзани со батериите на UPS-системите, кои се повторувале во интервали од точно една минута. Успеале да го проследат влијанието на овие активности низ електричната инсталација на една зграда, сè до точката на поврзување со јавната високонапонска мрежа. На тој начин било покажано дека релативно мала активност во рамките на еден објект може да остави мерлив сигнал и во поширокиот електроенергетски систем. Дополнителна потврда пристигнала од производителот на опремата, кој објаснил дека забележаните активности се резултат на рутински автоматски проверки на батериите. Тие проверки ги активира софтверот што управува со резервните системи за напојување и претставуваат дел од нивното редовно функционирање. Со ова било објаснето потеклото на локалните осцилации, но останало уште едно важно прашање: зошто уреди што се наоѓаат во различни згради, градови и држави би ги извршувале истите операции во речиси идентичен временски момент? Според научниците, одговорот најверојатно се крие во начинот на кој современите дигитални уреди го усогласуваат времето. Голем број електронски системи користат надворешни временски сигнали за синхронизација на своите внатрешни часовници, што им овозможува да работат според прецизни распореди. Ако софтверот на повеќе независни уреди е програмиран да извршува одредена активност во ист момент од секоја минута, нивните операции можат временски да се совпаднат. Така, системи што воопшто не комуницираат меѓу себе можат да создадат заеднички ефект само затоа што функционираат според усогласени часовници. Поединечната проверка на батеријата не претставува проблем за стабилноста на електричната мрежа, бидејќи предизвикува многу мала промена во потрошувачката. Но кога голем број уреди истовремено ќе го променат своето електрично оптоварување, нивното комбинирано влијание може да се почувствува на ниво на поширокиот систем. Токму тоа би можело да објасни зошто осцилациите се појавуваат во речиси идентични временски интервали на различни континенти. Наместо мистериозна поврзаност меѓу електричните мрежи, феноменот веројатно произлегува од сличниот начин на програмирање и синхронизација на опремата. Откритието е значајно бидејќи покажува колку современата енергетска инфраструктура станува зависна од дигиталните технологии. Електроенергетските системи повеќе не се состојат само од електрани, далноводи и трансформатори, туку вклучуваат и голем број батериски уреди, автоматизирани контролери и софтверски платформи. Секој од овие елементи има сопствена функција, но нивното заедничко однесување може да создаде ефекти што не се очигледни кога се анализираат поединечно. Тоа претставува нов предизвик за инженерите што се занимаваат со стабилноста и сигурноста на снабдувањето со електрична енергија. Ова прашање добива дополнително значење во период кога енергетскиот сектор поминува низ голема технолошка трансформација. Сè поголемата употреба на обновливи извори на енергија, батериски складишта, електрични автомобили и паметни системи за управување ја зголемува улогата на автоматизираната опрема во електричните мрежи. Многу од овие технологии функционираат според однапред програмирани алгоритми или реагираат на исти надворешни сигнали. Доколку голем број уреди истовремено започнат одредена активност, нивниот заеднички ефект може да биде значително поголем од влијанието на секој уред одделно. Сепак, истражувачите нагласуваат дека досега забележаните осцилации не претставуваат непосредна закана за стабилноста на електроенергетските системи. Станува збор за исклучително мали промени во фреквенцијата, кои се мерат во милихерци, односно во илјадити делови од херц. Во споредба со номиналната фреквенција на мрежата, овие отстапувања се многу мали и не укажуваат на сериозно нарушување во снабдувањето. Значењето на истражувањето пред сè се состои во откривањето механизам што досега не бил доволно разбран и во можноста навреме да се спречат слични проблеми во иднина. Научниците предупредуваат дека со зголемувањето на бројот на дигитално управувани уреди, ваквите синхронизирани активности би можеле да станат поважен фактор за работењето на електричните мрежи. Особено внимание заслужуваат големите батериски системи и резервните извори на напојување, чиј број се зголемува со развојот на дигиталната економија и центрите за обработка на податоци. Иако денешните осцилации се премали за да предизвикаат сериозни последици, нивното постоење покажува дека при проектирањето на идните системи треба да се земе предвид и колективното однесување на автоматизираната опрема. Интересно е што решението за конкретниот феномен би можело да биде релативно едноставно и да не бара големи инфраструктурни инвестиции. Наместо сите резервни системи да ги проверуваат своите батерии во ист момент, производителите би можеле да воведат мали временски разлики во софтверските распореди. На пример, доколку проверките се распределат во различни секунди од минутата, нивното заедничко влијание врз електричната мрежа би можело значително да се намали. Ваквиот пристап би овозможил уредите да продолжат нормално да функционираат, без истовремено да создаваат препознатливи промени во електричното оптоварување. Ова сознание отвора поширока дискусија за начинот на кој треба да се развиваат паметните електроенергетски системи. Дури и кога секој уред работи правилно и во согласност со својата намена, нивното истовремено дејствување може да произведе неочекувани резултати. Затоа, во иднина ќе биде потребно поголемо внимание да се посвети на софтверските распореди, синхронизацијата и начинот на кој различните уреди реагираат на исти сигнали. Стабилноста на електричните мрежи сè повеќе ќе зависи не само од физичката инфраструктура, туку и од правилното координирање на дигиталните системи. Иако резултатите од германското истражување нудат убедливо објаснување за забележаните осцилации, научниците посочуваат дека се потребни дополнителни испитувања и на други локации. Со тоа би можело да се утврди дали истиот механизам е одговорен за сите регистрирани случаи или постојат и други фактори што создаваат слични промени. Истражувањето објавено во Nature Energy претставува значаен чекор кон разбирањето на појавата, но не значи дека секоја периодична осцилација во светските електрични мрежи веќе има целосно потврдено објаснување. Она што со години изгледало како сложена мистерија во функционирањето на електроенергетските системи, сега добива објаснување поврзано со една од највообичаените активности на современата електронска опрема. Автоматските проверки на резервните батерии, кои имаат задача да обезбедат сигурност при прекини во снабдувањето, најверојатно создаваат мал, но препознатлив ритам во електричните мрежи. Откритието покажува дека дури и едноставните софтверски операции можат да имаат пошироки последици кога се извршуваат истовремено во голем број уреди. Во свет во кој енергетиката станува сè подигитализирана, ваквите сознанија ќе имаат сè поголемо значење. Иднината на стабилното снабдување со електрична енергија нема да зависи само од изградбата на нови електрани и модернизацијата на преносните мрежи, туку и од начинот на кој ќе се програмираат и координираат уредите поврзани со нив. Истражувањето воедно потсетува дека големите технолошки системи понекогаш можат да бидат под влијание на навидум незначителни активности, чиј вистински ефект станува видлив дури кога ќе се разгледа пошироката слика. Навигација на напис Осум години без промена: Луѓето и понатаму ги користат најлесните лозинки за пробивање ChatGPT, Claude, Gemini и Grok за помалку од 12 часа создале планови за терористички напади – ново истражување открива сериозни безбедносни пропусти