Frustrated middle aged businessman sitting at office desk

Во светот на бизнисот постои еден необичен парадокс. Луѓето кои со години внимателно ги заработувале своите пари, анализирале трошоци и носеле рационални финансиски одлуки, понекогаш продолжуваат да вложуваат во бизнис кој постојано создава загуби. Иако резултатите покажуваат дека нешто не функционира, тие отвораат нови кредити, вложуваат лични заштеди, продаваат имот или позајмуваат пари со надеж дека следната инвестиција конечно ќе ја промени ситуацијата. Наместо да се повлечат, тие уште посилно се врзуваат за проектот што им носи финансиски проблеми.

На прв поглед, ваквото однесување изгледа нелогично. Зошто некој би продолжил да вложува во нешто што веќе му предизвикало значителна финансиска штета? Зошто сопственик на ресторан што со години работи со загуба одлучува да вложи дополнителни средства во реновирање, наместо да размисли за затворање или промена на деловниот модел? Зошто претприемач кој веќе потрошил десетици илјади евра за неуспешен производ продолжува да верува дека само уште една инвестиција ќе го донесе посакуваниот успех?

Одговорот не се наоѓа само во економијата, туку и во психологијата на човечкото одлучување. Еден од најважните механизми што го објаснува ваквото однесување е познат како заблуда на потонатите трошоци, односно sunk cost fallacy. Станува збор за психолошка тенденција луѓето да продолжат со одредена активност затоа што веќе вложиле значителни ресурси во неа, дури и кога идните придобивки не го оправдуваат продолжувањето.

Во економијата, потонатите трошоци се средства што веќе се потрошени и не можат да се повратат. Тие можат да бидат пари вложени во опрема, маркетинг, развој на производ, изнајмување деловен простор или други активности. Но во психологијата нивното значење е многу пошироко. Луѓето не ги доживуваат овие трошоци само како финансиски бројки, туку како дел од сопствената животна приказна, труд и лични жртви.

Замислете човек кој вложил 50.000 евра во отворање мал ресторан. Првите шест месеци работата оди слабо, но сопственикот верува дека е потребно време за клиентите да го препознаат местото. По една година, ресторанот и понатаму работи со загуба, а трошоците за плати, закупнина, струја и набавки постојано растат. Наместо да ја преиспита економската оправданост, сопственикот вложува дополнителни 10.000 евра во нов ентериер и рекламирање.

По уште неколку месеци, резултатите остануваат незадоволителни. Но сега веќе не станува збор за почетните 50.000 евра, туку за вкупно 60.000 евра, плус времето и трудот вложени во бизнисот. Сопственикот почнува да размислува дека затворањето би значело признавање дека сите тие пари биле потрошени залудно. Затоа одлучува да продолжи, надевајќи се дека следната сезона ќе биде подобра.

Токму во овој момент се појавува психолошката замка. Одлуката повеќе не се темели само на прашањето дали ресторанот има реална можност да стане профитабилен, туку и на желбата да се оправдаат претходните инвестиции. Минатото почнува да управува со идните одлуки, иако потрошените средства не можат да се вратат само затоа што сопственикот ќе продолжи да вложува.

Економски рационалниот пристап би бил секоја нова инвестиција да се проценува според очекуваните идни приходи, трошоци и ризици. Ако дополнителните 10.000 евра имаат реална можност да создадат одржлив бизнис, нивното вложување може да биде оправдано. Но ако нема убедливи показатели дека ситуацијата ќе се подобри, претходно вложените 50.000 евра не претставуваат доволна причина да се ризикуваат нови средства.

Проблемот е што човечкиот мозок не ги обработува финансиските загуби како обични математички информации. Губењето пари предизвикува непријатни емоции, чувство на вина, разочарување и страв. Во многу случаи, луѓето се подготвени да преземат дополнителен ризик само за да ја избегнат психолошката болка од признавањето на загубата.

Ова е поврзано со уште еден важен концепт од бихевиоралната економија, познат како аверзија кон загуба. Истражувањата на психолозите Даниел Канеман и Амос Тверски покажале дека луѓето често посилно реагираат на загубите отколку на споредливите добивки. Со други зборови, губењето одредена сума пари може да предизвика посилна негативна реакција од позитивното чувство што би го предизвикало добивањето на истата сума.

Кога овој механизам се пренесува во претприемништвото, резултатот може да биде опасен. Сопственикот на бизнисот не размислува само како да заработи во иднина, туку и како да ја избегне конечната потврда дека претходните вложувања не го донеле очекуваниот резултат. Продолжувањето на инвестициите му дава чувство дека загубата сè уште не е конечна.

Психолошки, ова создава привремено олеснување. Додека бизнисот работи, секогаш постои можност работите да се подобрат. Додека вратата на продавницата е отворена, сопственикот може да верува дека следниот месец ќе донесе повеќе купувачи. Но кога бизнисот ќе се затвори, надежта за враќање на вложените средства преку неговото работење исчезнува, а финансиската загуба станува многу поконкретна.

Токму затоа некои луѓе продолжуваат да финансираат неуспешни проекти многу подолго отколку што првично планирале. Тие не ја купуваат само можноста за идниот успех, туку и дополнително време во кое не мора да се соочат со непријатната реалност.

Во деловната психологија ова однесување е поврзано и со таканаречената ескалација на посветеноста. Станува збор за ситуација во која човек или организација продолжува да вложува ресурси во претходно избрана насока, иако добива негативни информации за нејзината успешност. Наместо неуспешните резултати да доведат до преиспитување, тие понекогаш предизвикуваат уште поголема посветеност.

Причината е што луѓето имаат силна потреба да веруваат дека нивните претходни одлуки биле правилни. Кога реалноста покажува спротивно, се појавува непријатна противречност меѓу сопственото уверување и фактичките резултати. Во психологијата ова е поврзано со когнитивната дисонанца, односно непријатноста што ја чувствуваме кога нашите постапки и уверувања не се усогласени.

Ако претприемачот со години тврдел дека неговата деловна идеја е одлична, признавањето дека проектот не функционира може да биде особено тешко. Тоа не значи само промена на деловна стратегија, туку и преиспитување на сопствената проценка. Наместо да ја прифати новата реалност, тој може да бара објаснувања што ќе ја потврдат неговата првична одлука.

На пример, слабата продажба може постојано да се припишува на временските услови, конкуренцијата, економската состојба, недоволното рекламирање или неподготвеноста на купувачите. Секој од овие фактори навистина може да влијае врз резултатите, но проблемот настанува кога тие автоматски се користат како оправдување, без објективна анализа на самиот бизнис.

Дополнителна психолошка тежина има и личниот идентитет на претприемачот. За многу луѓе сопствениот бизнис не е само извор на приходи, туку доказ за независност, амбиција и личен успех. Тие се претставуваат како сопственици на компании, инвеститори или претприемачи, а деловниот проект станува важен дел од нивната слика за себе.

Кога таков бизнис ќе почне да пропаѓа, сопственикот може да го доживее тоа како личен неуспех. Затворањето на компанијата не изгледа само како економска одлука, туку како губење на статусот и идентитетот што го градел со години. Поради тоа, продолжувањето на работењето понекогаш станува начин да се зачува сопствената претстава за успех.

Ова особено може да биде изразено во помалите средини, каде што деловните активности се видливи, а луѓето меѓусебно се познаваат. Сопственик кој отворил ресторан, продавница или производствен погон можеби се плаши дека затворањето ќе предизвика коментари од околината. Прашањето „Што ќе кажат другите?“ може да стане речиси подеднакво важно како и финансиските показатели.

Во такви ситуации, претприемачот понекогаш продолжува да вложува не затоа што има јасна деловна стратегија, туку затоа што сака да избегне јавно признавање на неуспехот. Социјалниот притисок може да ја засили заблудата на потонатите трошоци и да ја направи одлуката за повлекување уште потешка.

Сепак, овој психолошки механизам не се однесува само на малите претпријатија. Големите корпорации исто така можат да продолжат да финансираат проекти кои не ги исполнуваат очекувањата. Развојот на нов производ, изградбата на фабрика или воведувањето технологија понекогаш бараат огромни инвестиции, а раководството може да се соочи со притисок да ја оправда претходната одлука.

Кога компанијата веќе потрошила милиони евра, откажувањето од проектот може да изгледа како признавање на сериозна менаџерска грешка. Поради тоа, раководителите понекогаш продолжуваат со дополнителни вложувања, надевајќи се дека новите средства ќе ги оправдаат старите. Но големината на претходната инвестиција сама по себе не ја зголемува веројатноста за иден успех.

Посебен проблем се појавува кога менаџерите што го предложиле проектот се истите луѓе што одлучуваат дали тој треба да продолжи. Во таква ситуација, нивната лична репутација може да биде поврзана со исходот. Објективната проценка станува потешка затоа што негативната одлука би можела да се протолкува како признание дека претходната стратегија била погрешна.

Затоа некои компании воведуваат независни проценки, финансиски контроли и однапред дефинирани критериуми за прекинување на инвестициите. Кога одлуката се темели на јасни показатели, а не само на личните уверувања на менаџерите, ризикот од емоционално продолжување на неуспешен проект може да се намали.

Интересно е што истата психолошка замка се појавува и надвор од бизнисот. Луѓето продолжуваат да гледаат филм што не им се допаѓа затоа што веќе потрошиле еден час на него. Остануваат во незадоволителни ситуации затоа што вложиле години труд и енергија. Чуваат предмети што не ги користат затоа што некогаш платиле многу за нив.

Во сите овие примери, минатата инвестиција добива поголемо значење отколку идната корист. Човекот чувствува дека откажувањето би го направило претходниот труд бесмислен, иако продолжувањето не може да го промени она што веќе се случило.

Во финансискиот свет, слично однесување може да се забележи и кај инвеститорите кои одбиваат да продадат акции што значително ја изгубиле вредноста. Наместо да проценат дали инвестицијата и понатаму има добри перспективи, тие се фокусираат на цената по која првично ја купиле. Сè додека не продадат, можат да се надеваат дека загубата ќе биде надоместена.

Секако, не секоја одлука да се задржи инвестиција што моментално е во загуба е погрешна. Пазарите се менуваат, а одредени бизниси имаат потреба од време за да станат профитабилни. Разликата е во причината поради која се продолжува. Ако постојат реални показатели за идно подобрување, дополнителното вложување може да биде рационално. Но ако единственото објаснување е дека веќе се потрошени премногу пари за да се откажеме, тогаш постои сериозен ризик од психолошка заблуда.

Еден од најкорисните начини за избегнување на ваквата замка е поставувањето едноставно прашање: „Ако денес го немав овој бизнис, дали би вложил пари во него под истите услови?“ Ова прашање помага одлуката привремено да се одвои од минатото и да се насочи кон реалните идни можности.

Ако одговорот е негативен, потребно е сериозно да се преиспита зошто бизнисот продолжува да добива дополнителни средства. Можеби причината е оправдана деловна проценка, но можеби станува збор за страв од загуба, лична гордост или надеж што повеќе не се потпира на реални показатели.

Подеднакво важно е сопствениците однапред да определат граници на ризикот. Пред започнување нов проект може да се утврди колку пари се подготвени да вложат, во кој временски период очекуваат конкретни резултати и под кои услови ќе ја преиспитаат стратегијата. Ваквите критериуми не можат да ја отстранат неизвесноста, но можат да помогнат одлуките да не зависат исклучиво од емоциите во моментот на финансиски притисок.

Во практиката, корисно е и мислењето на независен финансиски советник, сметководител или искусен претприемач кој не е лично поврзан со проектот. Луѓето што не ги вложиле своите заштеди и години труд во бизнисот понекогаш полесно можат да ги согледаат неговите реални перспективи. Тие немаат иста емоционална потреба да ги оправдаат претходните одлуки.

Но можеби најтешкиот дел од целиот процес е прифаќањето дека откажувањето не мора да значи личен пораз. Во деловната култура често се слават упорноста, истрајноста и подготвеноста да не се откажуваме. Овие особини навистина можат да бидат важни за успехот, но само кога се придружени со способност за реална проценка.

Постои голема разлика меѓу упорноста во остварување добра идеја и тврдоглавото продолжување на проект што постојано покажува дека не е одржлив. Првата може да доведе до успех, додека втората може да предизвика дополнителни финансиски загуби и сериозни лични последици.

За многу претприемачи, најтешката деловна одлука не е да започнат нешто ново, туку да признаат дека одреден проект повеќе нема економска смисла. Затворањето бизнис, продажбата на дел од средствата или промената на деловниот модел можат да бидат болни чекори, но понекогаш токму тие овозможуваат да се зачуваат преостанатите ресурси и да се создаде простор за нов почеток.

На крајот, заблудата на потонатите трошоци нè потсетува дека луѓето не носат финансиски одлуки само врз основа на бројки, приходи и расходи. Во нив се испреплетуваат надежта, гордоста, стравот, личниот идентитет и потребата да веруваме дека претходните жртви имале смисла. Токму затоа понекогаш продолжуваме да вложуваме во нешто што веќе не функционира, убедени дека со уште малку пари ќе успееме да го спасиме она што одамна почнало да пропаѓа.

Но вистинската деловна зрелост не се состои само во храброста да се инвестира и да се преземе ризик. Таа подразбира и способност навреме да се препознае кога дополнителното вложување повеќе не е оправдано. Бидејќи парите што веќе сме ги изгубиле не можеме да ги вратиме со самата одлука да продолжиме, но можеме да спречиме минатите загуби да станат причина за уште поголеми идни загуби.

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *