Социјалните мрежи во Македонија сè почесто се претвораат во виртуелни продавници за домашно подготвена храна. Од традиционални месни производи, сирења и млечни преработки, до домашни колачи, торти, готови јадења и зимница, понудата е разновидна, а нарачувањето едноставно. Доволно е да се испрати порака, да се договори цена и адреса, а храната за кратко време може да пристигне пред вратата. Но зад привлечните фотографии и ветувањата за домашен квалитет се отвора прашање што многу купувачи го занемаруваат: кој ја подготвува храната, од каде потекнуваат состојките и дали производството се одвива во безбедни и контролирани услови?

Продажбата на храна преку Facebook, Instagram и други интернет-платформи станува привлечна и за производителите и за потрошувачите. За продавачите тоа е можност да стигнат до голем број купувачи без трошоци за класична продавница, додека потрошувачите добиваат пристап до разновидни производи, често по пониски цени од оние во редовната малопродажба. Дополнителна предност е чувството дека купуваат нешто домашно, свежо и подготвено според традиционални рецепти.

Меѓутоа, токму зборот „домашно“ понекогаш создава лажно чувство на сигурност. Производ подготвен во домашни услови не мора да биде небезбеден, но истовремено не постои гаранција дека ги исполнува потребните хигиенски и здравствени стандарди. Разликата е во тоа дали производителот е регистриран, дали работи во соодветни простории и дали неговите производи подлежат на пропишаните контроли.

На социјалните мрежи неретко можат да се забележат огласи во кои се нудат различни видови храна без јасни информации за производителот. Фотографиите изгледаат професионално, коментарите од задоволни купувачи дополнително влеваат доверба, а продавачите ветуваат квалитет и брза достава. Сепак, ниту убавата фотографија ниту позитивните реакции не можат да потврдат дека храната е произведена, чувана и транспортирана на безбеден начин.

Особено чувствителна е продажбата на производи што бараат строго контролирани температури. Месото, млечните производи, кремовите, тортите со лесно расипливи состојки и готовите јадења можат да претставуваат ризик доколку не се почитуваат правилата за подготовка и складирање. Дури и краткотрајно изложување на несоодветна температура може да создаде услови за размножување микроорганизми што предизвикуваат труење со храна.

Дополнителен проблем е што потрошувачот најчесто нема можност да ја види просторијата во која се подготвува производот. Не знае дали работните површини редовно се дезинфицираат, дали суровата и готовата храна се чуваат одвоено, дали опремата е соодветна и дали лицата што ракуваат со храната ги почитуваат основните хигиенски правила. Сите овие фактори се важни за безбедноста, без оглед на тоа дали станува збор за мала домашна кујна или за голем производствен погон.

Дека ризиците не се само теоретски покажуваат и неодамнешните инспекциски контроли на Агенцијата за храна и ветеринарство. Во неколку одделни случаи биле откриени производи од животинско потекло што се чувале или преработувале во несоодветни услови, како и нерегистрирани капацитети во кои се подготвувала храна наменета за продажба.

Кон крајот на октомври, инспекторите во Радовиш одзеле околу два тона свежо и замрзнато месо и месни подготовки оценети како небезбедни. Производите биле наменети за пазарот, но по спроведените контроли било одлучено да се уништат на депонијата „Дрисла“. Случајот покажува колку големи количини храна можат да се најдат во промет без да бидат исполнети потребните безбедносни услови.

Во неготинското село Пепелиште, пак, бил откриен производител кој без соодветно одобрение подготвувал и продавал месни преработки преку социјалните мрежи. При контролата биле одземени 50 килограми различни производи, меѓу кои печеница, кулен и димена сланина. Според Агенцијата, производите немале декларации за потеклото, а нивното чување и преработка се одвивале во несоодветни и нехигиенски услови.

Слични неправилности биле утврдени и во Василево, каде што на приватен имот поврзан со сопственик на месарница била откриена нерегистрирана комора. Во неа се чувале 400 килограми замрзнати плескавици и ќебапи, како и дополнителни 70 килограми внатрешни органи. Производите биле уништени, комората привремено затворена, а на правното лице му биле изречени парични казни.

Овие случаи не значат дека секој што продава храна преку интернет работи незаконски или дека секој домашен производ е опасен. Напротив, постојат мали производители што ги почитуваат прописите и вложуваат во квалитетот и безбедноста на своите производи. Проблемот се појавува кога продажбата се одвива без регистрација, без соодветна документација и без можност надлежните институции да го следат производствениот процес.

Еден од најголемите предизвици е следливоста на храната. Кога производот се купува од регистриран производител, постојат информации за неговото потекло, состав, услови за чување и рок на употреба. Доколку се појави проблем, надлежните институции можат да утврдат од каде потекнува храната и да преземат мерки за повлекување на спорните производи.

Кај нерегистрираните продавачи, таквата можност често е ограничена. Купувачот може да располага само со профил на социјална мрежа и телефонски број, без сигурни податоци за лицето или деловниот субјект што ја подготвил храната. Доколку настане здравствен проблем, утврдувањето на потеклото на производот и одговорноста може да биде значително потешко.

Не помалку важно е и прашањето за алергените. Во современото производство на храна, правилното означување на состојките е неопходно, особено за лицата што имаат алергии или нетолеранција на одредени намирници. Кај производи што се продаваат без декларација, потрошувачот можеби нема да знае дали храната содржи јаткасти плодови, млеко, јајца, глутен или други состојки што можат да предизвикаат сериозни реакции.

На пример, домашна торта може да изгледа беспрекорно, но ако продавачот не ги наведе сите состојки или не внимава на вкрстената контаминација при подготовката, ризикот за чувствителните потрошувачи може да биде значителен. Истото важи и за готовите оброци, сосовите, млечните производи и другите прехранбени производи што се подготвуваат во мали количини.

Посебно внимание заслужува и доставата. Дури и кога храната е правилно подготвена, нејзината безбедност може да биде нарушена при транспортот. Производите што мора да се чуваат во ладилник не треба со часови да стојат во обично возило или во несоодветна амбалажа. Температурата и времетраењето на доставата се важни делови од целиот процес, а не само технички детали што можат да се занемарат.

Проблемот дополнително се усложнува поради начинот на кој функционира продажбата преку социјалните мрежи. За разлика од класичните интернет-продавници, каде што најчесто постојат јасно наведени податоци за трговецот, условите за продажба и начинот на плаќање, неформалните огласи можат да бидат објавени од профили што не откриваат речиси никакви информации за производителот.

Купувачите често се потпираат на препораки од пријатели, коментари од други корисници или фотографии од претходни нарачки. Таквите информации можат да помогнат при процената на вкусот, изгледот или услугата, но не претставуваат доказ за микробиолошката исправност на храната. Задоволен купувач може да потврди дека производот бил вкусен, но не и дека производството ги исполнува сите законски стандарди.

Од друга страна, ниската цена често има силно влијание врз одлуката за купување. Производ што се продава значително поевтино од сличен производ во регистрирана продавница може да изгледа како добра можност за заштеда. Но разликата во цената понекогаш може да произлегува и од избегнување на трошоците за регистрација, контроли, соодветна опрема, документација и исполнување на хигиенските стандарди.

Токму тука се отвора и прашањето за нелојалната конкуренција. Регистрираните производители и угостителски објекти мора да исполнуваат пропишани услови, да инвестираат во опрема и да ги почитуваат правилата за безбедност на храната. Кога нерегистриран продавач ги избегнува овие обврски, тој може да понуди пониска цена, но истовремено создава нерамноправни услови за работење.

Ова не значи дека малите домашни производители треба да бидат исклучени од пазарот. Напротив, традиционалните производи и малите семејни бизниси можат да имаат важна улога во локалната економија. Но за нивниот развој е неопходно да постои јасна граница меѓу повремената подготовка на храна за лични потреби и организираното производство наменето за продажба.

Регистрацијата и почитувањето на хигиенските стандарди не треба да се гледаат само како административна обврска. Тие се начин да се заштитат потрошувачите, но и самите производители, бидејќи довербата во храната е еден од најважните предуслови за долгорочно успешно работење.

Размерите на контролите покажуваат колку е значајна безбедноста на храната како прашање од јавен интерес. Според податоците на Агенцијата за храна и ветеринарство, од јануари до август 2026 година биле спроведени 74.838 инспекциски надзори. Во истиот период биле уништени речиси 70 тони небезбедна храна од домашниот промет и од увоз.

Овие бројки не се однесуваат исклучиво на продажбата преку интернет, но ја покажуваат потребата од постојан надзор над производството и прометот со храна. Надлежните институции најавуваат продолжување на контролите, особено кај операторите што произведуваат и продаваат храна надвор од законските процедури.

За потрошувачите, најважно е да не ја поистоветуваат популарноста на еден профил со сигурноста на производот. Пред нарачка, разумно е да се провери кој стои зад продажбата, дали производителот е регистриран, дали постојат информации за составот и потеклото на храната и на кој начин се организира нејзиното чување и доставување.

Особено внимателни треба да бидат купувачите кога нарачуваат лесно расипливи производи, како и храна наменета за деца, повозрасни лица, бремени жени и луѓе со ослабен имунитет. Кај овие категории, последиците од консумирање небезбедна храна можат да бидат посериозни, поради што проверката на производителот има уште поголемо значење.

Воедно, важно е да се разбере дека изгледот, мирисот и вкусот не се сигурни показатели за безбедноста. Одредени опасни микроорганизми можат да бидат присутни и во храна што изгледа сосема нормално. Затоа потрошувачите не можат сами да ја заменат улогата на хигиенските процедури, лабораториските испитувања и официјалните контроли.

Интернетот несомнено отвори нови можности за малите производители и го направи купувањето храна побрзо и поедноставно. Но удобноста на нарачувањето не треба да биде поважна од сигурноста на производот. Социјалните мрежи можат да бидат корисен продажен канал, но не смеат да станат простор во кој се заобиколуваат правилата што важат за сите други производители и трговци со храна.

На крајот, прашањето не е дали храната е домашна или индустриски произведена, ниту дали е купена во продавница или преку Facebook. Вистинското прашање е дали постои одговорност за нејзиниот квалитет и безбедност. Зашто зад секоја фотографија од примамлив оброк треба да стои нешто многу поважно од добар маркетинг – производител што може да гарантира дека храната е подготвена во соодветни услови и дека потрошувачот знае што купува.

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *