Спиењето долго време се поврзуваше со луѓето, цицачите и птиците, но новите научни истражувања покажуваат дека оваа биолошка потреба е многу пораспространета во животинскиот свет отколку што претходно се претпоставуваше. Германски научници открија дека одредени видови пајаци не само што поминуваат низ периоди на вистински сон, туку покажуваат и однесување што изненадувачки потсетува на REM-фазата кај луѓето. Ова откритие отвора уште поинтересно прашање: дали е можно и пајаците да сонуваат? Истражувањето е особено значајно бидејќи ја проширува нашата претстава за спиењето и неговата улога кај различните животински видови. Иако пајаците често можат да се забележат како неподвижно стојат на своите мрежи, на ѕидовите или меѓу растенијата, научниците досега немаа доволно докази за прецизно да утврдат дали станува збор за вистински сон или само за состојба на мирување. Новите набљудувања покажуваат дека барем кај некои видови постојат јасни физиолошки и бихевиорални показатели што одговараат на научните критериуми за спиење. Интересот за оваа необична појава започнал уште во 2020 година, кога истражувачи во Германија набљудувале пајаци скокачи од видот Evarcha arcuata. Овие мали животни се познати по своите големи очи, исклучително развиениот вид и способноста прецизно да скокаат при лов. За разлика од многу други пајаци што главно се потпираат на мрежите за фаќање плен, пајаците скокачи активно ја истражуваат околината и користат сложени визуелни информации за да се движат и да ловат. При првичните набљудувања, научниците забележале необично однесување кај неколку единки сместени во проѕирни кутии. Еден од пајаците висел со главата надолу, прицврстен на тенка свилена нишка, без речиси никакво движење. На почетокот ваквата положба изгледала како обичен начин на одморање, но дополнителните набљудувања покажале дека слично однесување може да се забележи и кај пајаците во природната средина. Ова ги поттикнало истражувачите подетално да го проучат нивното однесување во текот на ноќта. Наместо само да го бележат времетраењето на неподвижноста, тие почнале да ги анализираат движењата на очите, екстремитетите и промените во активноста. Резултатите откриле нешто што претходно ретко се поврзувало со животни со толку едноставен нервен систем во споредба со човекот. Во одредени периоди на ноќно мирување, пајаците почнувале брзо да ги движат своите мрежници, додека нивните нозе повремено се грчеле. Овие движења биле краткотрајни, но се повторувале во препознатливи интервали. Научниците забележале дека ваквото однесување потсетува на REM-фазата на спиењето, која кај луѓето е поврзана со брзи движења на очите и зголемена мозочна активност. Резултатите од овие набљудувања биле претставени во научен труд објавен во 2022 година во списанието Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). Истражувањето предизвикало значителен интерес бидејќи сугерирало дека состојби слични на REM-спиењето можеби постојат и кај животни што еволутивно се многу оддалечени од луѓето и другите цицачи. Кај човекот, спиењето не претставува едноставна состојба на исклучена свест, туку сложен биолошки процес составен од различни фази. Во текот на ноќта мозокот повеќепати поминува низ периоди на не-REM и REM-спиење, при што се менуваат неговата активност, мускулниот тонус и физиолошките процеси. REM-фазата е особено интересна бидејќи во неа се јавуваат голем дел од живописните соништа што луѓето можат да ги запомнат по будењето. За време на оваа фаза, очите брзо се движат под затворените очни капаци, додека активноста на мозокот во одредени аспекти потсетува на будна состојба. Истовремено, кај човекот доаѓа до значително намалување на активноста на повеќето скелетни мускули, што го ограничува физичкото изведување на движењата што можат да се појават во соништата. Научниците сметаат дека REM-спиењето има важна улога во повеќе процеси, меѓу кои обработката на информации, меморијата и емоционалната регулација, иако неговите функции сè уште не се целосно разјаснети. Особено голем дел од времето поминато во спиење кај новороденчињата припаѓа на REM-фазата. Ова е една од причините поради кои истражувачите ја проучуваат можната поврзаност меѓу ваквата состојба и развојот на нервниот систем. Сепак, сличностите во однесувањето меѓу луѓето и пајаците не значат автоматски дека нивните мозоци функционираат на ист начин или дека имаат идентично искуство за време на спиењето. Токму затоа германските научници продолжиле со ново истражување, чија цел била да одговори на едно основно прашање што останало отворено по првите набљудувања. Дали пајаците навистина спијат или нивното необично однесување само наликува на сон? Во поновата студија, истражувачите се насочиле кон пајаците скокачи од видот Portia fimbriata. Овој вид е особено интересен за научниците бидејќи е познат по сложеното ловечко однесување и способноста да ги приспособува своите постапки во зависност од околностите. Пајаците од овој род можат да користат различни стратегии за приближување до пленот, што укажува на развиени способности за обработка на информации. За да го проучат нивното ноќно однесување, научниците користеле инфрацрвени камери со моќни објективи. Ваквата опрема им овозможила да ги снимаат животните во темнина, без постојано да ги вознемируваат со видлива светлина. Набљудувањата биле дополнети со експерименти што требало да покажат дали пајаците ги исполнуваат основните критериуми за спиење. Еден од најважните показатели бил дневно-ноќниот ритам на активност. Истражувачите утврдиле дека пајаците покажуваат препознатлив образец на однесување, при што нивната активност значително се намалува по зајдисонцето. Интересно е што овој ритам се одржувал и во контролирани лабораториски услови, што укажува дека не станува збор само за непосредна реакција на осветлувањето. Оваа појава е поврзана со таканаречениот циркадијален ритам, односно внатрешниот биолошки часовник што ги регулира периодите на активност и одмор кај голем број живи организми. Кај луѓето, циркадијалниот систем има важна улога во регулирањето на спиењето, телесната температура и хормоналните процеси. Слични биолошки механизми постојат и кај многу други животни, иако нивната организација може значително да се разликува. Но намалената активност сама по себе не е доволен доказ дека едно животно спие. Пајакот може да биде неподвижен затоа што одмора, се крие од опасност или едноставно чека плен. Поради тоа, научниците морале да утврдат дали во одредени периоди животните потешко реагираат на надворешни дразби, што претставува еден од важните показатели за состојба на сон. За таа цел бил спроведен експеримент во кој пајаците биле изложени на ненадеен и продорен звук. Истражувачите го споредувале времето потребно за реакција во различни состојби на активност. Кога животните биле во период на ноќно мирување, нивната реакција можела да биде и до три секунди побавна отколку кога биле активни. Оваа разлика е значајна бидејќи покажува дека пајаците не биле само физички неподвижни, туку се наоѓале во состојба на намалена чувствителност на надворешните дразби. Слична појава постои и кај луѓето и другите животни за време на спиењето, кога мозокот не реагира на секој звук или допир со истата брзина како во будна состојба. Научниците потоа се обиделе да проверат уште една важна карактеристика на спиењето – потребата од дополнителен одмор по нарушен сон. Кај луѓето, недостатокот од спиење често предизвикува замор и зголемена потреба за сон во следниот период. Ако пајаците навистина спијат, би било разумно да се очекува дека и кај нив ќе се појави слична реакција. Во еден од експериментите, истражувачите внесувале повеќе од дваесет муви во живеалиштата на пајаците во текот на ноќта. Постојаното движење и зуење на инсектите го нарушувало нивниот вообичаен период на мирување. Следниот ден, пајаците поминувале приближно еден час повеќе во одмор во споредба со деновите кога не биле изложени на вакво вознемирување. Овој резултат претставува дополнителен аргумент дека нивното ноќно мирување не е обична пасивна состојба. Зголемената потреба за одмор по нарушувањето на вообичаениот ритам потсетува на механизмот што кај луѓето и другите животни ја регулира потребата за сон. Во биологијата, ваквата појава се поврзува со хомеостатската регулација, односно со способноста на организмот да ја надомести загубата на одмор. Кога овие резултати се разгледуваат заедно, научниците добиваат многу поубедлива слика за однесувањето на пајаците. Редовните периоди на ноќна неактивност, намалената реакција на дразби и дополнителниот одмор по нарушена ноќ претставуваат силни показатели дека овие животни навистина спијат. Сепак, најнеобичниот дел од истражувањето останува однесувањето што потсетува на REM-фазата. Во текот на одредени периоди на ноќно мирување, истражувачите забележале брзи движења на очните структури, придружени со повремени грчења на нозете. Ваквата комбинација е особено интересна бидејќи наликува на некои надворешни карактеристики на спиењето кај цицачите. Кај пајаците скокачи, очите имаат специфична градба што им овозможува прецизно да ја набљудуваат околината. Нивните големи предни очи играат клучна улога во препознавањето предмети и проценувањето на растојанието. Иако самите очни структури не се движат на ист начин како човечките очи, кај овие пајаци постојат подвижни мрежници чии промени во положбата можат да се набљудуваат. Токму движењата на мрежниците биле еден од најважните показатели во претходните истражувања. Научниците забележале дека за време на одредени периоди на мирување тие брзо ја менуваат положбата, на начин што не бил карактеристичен за вообичаеното дневно однесување. Ова ја отворило можноста дека во нервниот систем на пајаците се случуваат процеси што имаат одредени сличности со REM-спиењето. Но дали тоа значи дека пајаците навистина сонуваат? Засега науката нема сигурен одговор на ова прашање. Кај луѓето, соништата претставуваат субјективно искуство за кое можеме да зборуваме по будењето. Кај животните, особено кај безрбетниците, не постои директен начин да се утврди дали за време на спиењето доживуваат слики, звуци или други ментални содржини. Научниците можат да ги анализираат движењата, нервната активност и физиолошките промени, но од тие показатели не може со сигурност да се заклучи дека животното сонува. Дури и кај луѓето, соништата не се ограничени исклучиво на REM-фазата, што дополнително ја усложнува можноста за споредување со други животински видови. Сепак, самата можност дека пајаците поминуваат низ состојби што наликуваат на REM-спиењето има големо научно значење. Таа отвора прашања за тоа колку одамна во еволутивната историја се појавиле различните механизми на спиење и дали тие имаат слични функции кај животни со сосема различна организација на нервниот систем. Ако состојби слични на REM-спиењето постојат и кај пајаците, можно е одредени основни биолошки механизми да се многу постари отколку што претходно се претпоставувало. Друга можност е слични состојби да се развиле независно кај различни групи животни, бидејќи обезбедуваат важни предности за функционирањето на нервниот систем. Истражувањата за спиењето кај безрбетниците веќе покажале дека оваа појава не е ограничена на животните со голем и сложен мозок. Научниците со години го проучуваат однесувањето на инсекти и други мали организми, обидувајќи се да разберат како одморот влијае врз нивната способност за учење, ориентација и преживување. Пајаците скокачи се особено интересни во овој контекст бидејќи нивниот нервен систем, иако многу помал од човечкиот, им овозможува сложено однесување. Тие можат да препознаваат визуелни информации, да проценуваат растојанија и да користат различни стратегии при лов. Затоа научниците се заинтересирани дали спиењето можеби има улога во обработката и зачувувањето на информациите што овие животни ги собираат во текот на денот. Можно е идните истражувања да покажат дека одредени фази на спиењето им помагаат на пајаците да ги обработуваат визуелните искуства или да ги зацврстуваат научените обрасци на однесување. Сепак, ова засега останува научна претпоставка, а не потврден заклучок. За да се утврди вистинската функција на овие состојби, ќе бидат потребни дополнителни експерименти и подетални анализи на нервната активност. Новите сознанија имаат значење и за поширокото разбирање на животинскиот свет. Луѓето често ги доживуваат пајаците како едноставни организми чие однесување главно се темели на инстинкти. Но истражувањата покажуваат дека и кај овие мали животни постојат сложени биолошки процеси што сè уште не се доволно проучени. Откритието дека пајаците можат да имаат вистински периоди на сон дополнително ја нагласува потребата од внимателно проучување на животните што на прв поглед изгледаат многу различно од нас. Нивните физиолошки механизми можат да откријат важни информации за еволуцијата на нервниот систем и за основните функции што ги делат различни форми на живот. Истовремено, научниците предупредуваат дека не треба да се извлекуваат избрзани заклучоци. Однесувањето што потсетува на REM-фазата не е доволен доказ дека пајаците имаат соништа слични на човечките. За такво тврдење би биле потребни многу посилни докази, а можеби и нови методи за истражување на субјективните искуства кај животните. Она што досегашните истражувања го покажуваат е дека пајаците скокачи имаат многу посложен однос кон спиењето отколку што се претпоставувало. Тие следат дневно-ноќен ритам, потешко реагираат на надворешни дразби додека мируваат и имаат зголемена потреба за одмор кога нивниот вообичаен сон е нарушен. Дополнително, кај нив се забележани и необични движења што потсетуваат на одредени карактеристики на REM-спиењето. Најинтересното прашање, сепак, останува неодговорено. Дали во текот на тие ноќни периоди пајаците повторно ги обработуваат сцените од ловот, движењето низ околината или средбите со други животни? Или нивниот нервен систем едноставно поминува низ физиолошки процеси што немаат никаква врска со свесното доживување на соништа? За научниците, токму ваквите прашања претставуваат нова насока за истражување. Спиењето е една од најраспространетите, но и понатаму недоволно разјаснети биолошки појави. Доколку подобро се разбере како функционира кај пајаците, можно е да се добијат нови сознанија и за неговата улога кај другите животни, вклучително и кај човекот. На крајот, истражувањето покажува дека дури и животни што секојдневно ги среќаваме, а ретко ги поврзуваме со сложени ментални процеси, можат да кријат изненадувачки биолошки способности. Науката сè поубедливо потврдува дека пајаците скокачи навистина спијат, додека можноста дека и сонуваат останува една од најинтересните мистерии што допрва треба да се истражат. Навигација на напис Зошто човечкиот ‘рбет има форма на буквата S и каква е поврзаноста со болките во грбот? GTA VI заработи милијарда долари уште пред официјалното објавување – најочекуваната видеоигра руши рекорди