Војната во Иран им донесе милијарди на нафтените гиганти: Девет компании заработуваат над 95 милијарди долари за само три месеци

Додека војната на Блискиот Исток предизвикува сериозни економски последици, поскапувања на горивата и неизвесност на светските пазари, најголемите нафтени компании бележат исклучително високи профити. Нарушувањата во снабдувањето со енергенси и растот на цените на суровата нафта создадоа услови во кои дел од најмоќните компании во енергетскиот сектор остваруваат заработка што се мери во десетици милијарди долари. Финансиските резултати покажуваат дека кризата што ги оптоварува потрошувачите и економиите истовремено носи огромни приходи за големите производители и преработувачи на нафта.

Според анализата на британската инвестициска и брокерска компанија AJ Bell, девет од најголемите светски нафтени компании се на пат да остварат вкупна квартална добивка поголема од 95 милијарди долари. Проценката се однесува на третиот квартал од 2026 година, односно периодот од јули до крајот на септември. Доколку очекувањата се остварат, тоа ќе биде втор последователен квартал во кој нивната заедничка заработка ја надминува оваа граница.

Во претходниот квартал истите компании оствариле вкупна добивка од приближно 96 милијарди долари, што покажува дека не станува збор за краткотраен финансиски скок. Напротив, нафтената индустрија веќе половина година работи во услови на исклучително висока профитабилност, поттикната од геополитичките нарушувања и зголемените цени на енергенсите. Ваквите резултати ја нагласуваат огромната финансиска моќ на секторот во периоди кога глобалното снабдување е изложено на сериозни ризици.

Причините за ваквиот раст на добивката се тесно поврзани со американско-израелскиот воен конфликт со Иран, кој предизвика големи нарушувања во меѓународната трговија со нафта. Во одреден момент од кризата, цената на суровата нафта надминала 126 долари за барел, што претставува исклучително високо ниво со директни последици за глобалната економија. Поскапувањето се одразило врз транспортот, индустриското производство и трошоците на домаќинствата, но истовремено создало можност за значително поголеми приходи кај компаниите што произведуваат и продаваат енергенси.

Особено важна улога во развојот на кризата имал Ормускиот Теснец, еден од најзначајните поморски премини за транспорт на нафта во светот. Низ оваа тесна морска рута се одвива голем дел од извозот на енергенси од земјите во Персискиот Залив, поради што секое нарушување на пловидбата има потенцијал да предизвика сериозни последици на меѓународниот пазар. Воените случувања ја намалиле сигурноста на транспортот и ја ограничиле достапноста на дел од испораките, создавајќи дополнителен притисок врз цените.

Кога снабдувањето со нафта станува неизвесно, купувачите се соочуваат со поголема конкуренција за достапните количества. Во такви услови цените можат брзо да пораснат, особено ако постои страв дека прекините ќе продолжат подолг период. Овој механизам им овозможува на производителите што успеваат да го одржат производството и извозот да остварат поголеми приходи од продажбата на своите производи.

Сепак, најголемата корист од кризата не ја имаат исклучиво компаниите што ја извлекуваат суровата нафта. Значителен раст на заработката забележуваат и рафинериските операции, каде што нафтата се преработува во бензин, дизел и други горива. Нарушеното снабдување со готови нафтени деривати придонело за зголемување на разликата меѓу цената на суровата нафта и вредноста на производите што се добиваат со нејзината преработка.

Оваа разлика, позната како рафинериска маржа, претставува еден од важните показатели за профитабилноста на преработувачката индустрија. Кога цените на горивата растат побрзо од трошоците за суровата нафта и нејзината преработка, рафинериите можат да остварат значително поголема заработка. Токму ваквите услови придонеле за исклучително силните резултати на дел од најголемите меѓународни енергетски компании.

Меѓу нив особено се издвојува британскиот нафтен гигант BP, кој во третиот квартал остварил добивка од 8,46 милијарди долари. Според објавените податоци, тоа е најдобриот квартален резултат на компанијата од 2008 година, период што исто така беше обележан со исклучително високи цени на нафтата. Ваквиот финансиски успех покажува колку силно промените во цените на енергенсите можат да влијаат врз работењето на големите интегрирани нафтени компании.

Резултатите на BP се особено впечатливи ако се земе предвид дека нафтената индустрија во последните години се соочува со големи инвестициони и регулаторни предизвици. Компаниите мора да издвојуваат значителни средства за одржување на производството, развој на нови наоѓалишта и приспособување кон енергетската транзиција. Сепак, во услови на високи цени и поволни рафинериски маржи, нивната оперативна заработка може значително да се зголеми.

Уште поголем профит се очекува од Saudi Aramco, најголемата нафтена компанија во Саудиска Арабија и еден од највредните енергетски гиганти во светот. Аналитичарите прогнозираат дека компанијата ќе пријави нето-добивка од приближно 30 милијарди долари за периодот од јули до септември. Тоа би претставувало раст од околу седум проценти во споредба со истиот квартал од претходната година.

Пазарната вредност на Saudi Aramco се проценува на околу 1,7 билиони долари, што ја става меѓу финансиски најмоќните компании во светската економија. Нејзината позиција произлегува од огромните нафтени резерви на Саудиска Арабија, големите производствени капацитети и значајната улога во меѓународното снабдување. Во периоди на високи цени на суровата нафта, ваквата производствена основа ѝ овозможува да остварува исклучително високи приходи и добивки.

Очекуваниот резултат е уште позначаен бидејќи компанијата работи во регион изложен на сериозни безбедносни предизвици. Воените тензии и нападите на хутските сили, кои имаат поддршка од Иран, создаваат ризици за енергетската инфраструктура и транспортните правци. И покрај овие околности, Saudi Aramco се очекува да остане најпрофитабилната компанија меѓу деветте големи производители опфатени со анализата.

Покрај Saudi Aramco и BP, во групата најголеми светски нафтени компании се наоѓаат и Shell, Chevron, ExxonMobil, TotalEnergies, Equinor, Eni и ConocoPhillips. Станува збор за корпорации што имаат значајно присуство во различни делови од светот и учествуваат во повеќе сегменти на енергетската индустрија. Нивното работење опфаќа истражување и производство на нафта и гас, преработка, транспорт и продажба на енергетски производи.

Иако нивните деловни модели се разликуваат, сите се изложени на промените во глобалните цени на енергенсите. Кај компаниите што имаат поголемо производство на сурова нафта, повисоките продажни цени можат директно да ја зголемат заработката. Кај оние со развиени рафинериски и трговски операции, дополнителна корист може да произлезе од високите маржи и од промените во регионалната понуда на горива.

Сепак, не секоја нафтена компанија има еднаква корист од поскапувањето. Финансиските резултати зависат од структурата на производството, трошоците, географската изложеност и можноста за непречен транспорт на енергенсите. Компанија што има високи производствени капацитети, но се соочува со прекини во испораките, не мора да оствари ист ефект како производител што успева редовно да ја пласира својата нафта по повисоки цени.

Токму затоа воените конфликти создаваат сложена економска слика во енергетскиот сектор. Од една страна, повисоките цени можат да ја зголемат заработката на производителите што продолжуваат со нормално работење. Од друга страна, оштетувањето на инфраструктурата, прекините во транспортот и зголемените трошоци за осигурување и логистика можат да предизвикаат значителни загуби.

Во случајот со војната во Иран, големите нарушувања во снабдувањето придонеле за услови во кои најмоќните компании успеале да ја задржат исклучително високата профитабилност. Нивната вкупна квартална добивка од над 95 милијарди долари покажува колкава финансиска вредност може да се создаде во индустрија што има централна улога во функционирањето на светската економија.

Но истите околности што им носат висока заработка на енергетските гиганти претставуваат сериозен товар за потрошувачите. Поскапувањето на бензинот и дизелот директно ги зголемува трошоците за користење автомобили, транспорт на стоки и работење на компаниите што зависат од горива. Кога ваквите трошоци растат, дел од нив постепено се пренесуваат врз конечните цени на производите и услугите.

Најсилно се погодени економиите што зависат од увоз на нафта и нафтени деривати. За нив, повисоките светски цени значат поголеми трошоци за набавка на енергенси и дополнителен притисок врз домашната инфлација. Ова може да влијае врз куповната моќ на населението, конкурентноста на домашните компании и вкупната економска активност.

Последиците се чувствуваат и во Македонија, каде што цените на горивата се важен фактор за трошоците во транспортот, земјоделството и индустријата. Иако домашните малопродажни цени зависат од повеќе фактори, вклучувајќи ги меѓународните котации, девизниот курс и даночните давачки, глобалните поскапувања создаваат дополнителен притисок. За граѓаните тоа може да значи повисоки трошоци за секојдневно движење, а за компаниите поскапо производство и дистрибуција.

Особено чувствителен е транспортниот сектор, бидејќи горивото претставува значителен дел од оперативните трошоци. Кога дизелот поскапува, компаниите што превезуваат стоки се соочуваат со повисоки расходи, кои во одредени случаи ги пренесуваат врз своите клиенти. На тој начин растот на цената на нафтата може индиректно да влијае и врз цените на храната, градежните материјали и другите производи.

Ваквата состојба создава изразен економски контраст. Додека домаќинствата се обидуваат да ги приспособат своите буџети на поскапите енергенси, големите нафтени корпорации пријавуваат добивки што се мерат во милијарди долари. Разликата меѓу финансиските резултати на индустријата и секојдневните трошоци на потрошувачите дополнително ја засилува јавната дебата за улогата и одговорноста на енергетските компании.

Организациите за заштита на животната средина се меѓу најгласните критичари на ваквата распределба на економските последици. Тие посочуваат дека нафтените компании остваруваат огромни профити во период кога граѓаните плаќаат повисоки цени за енергија, а употребата на фосилни горива продолжува да придонесува за климатските промени. Според нив, дел од дополнителната заработка треба да биде насочен кон развој на почисти енергетски технологии и намалување на емисиите.

Еколошките организации бараат поголеми инвестиции во обновливи извори на енергија, енергетска ефикасност и технологии што би ја намалиле зависноста од нафтата и гасот. Нивниот став е дека високите профити создаваат финансиски простор за побрза енергетска транзиција, без компаниите целосно да се потпираат на традиционалното производство на фосилни горива. Дополнително, се отвора прашањето дали индустријата треба да има поголема улога во финансирањето на мерките за справување со последиците од климатските промени.

Од друга страна, нафтените компании се соочуваат со потребата да одржуваат големи инвестиции во постојната енергетска инфраструктура. Производството на нафта и гас бара континуирани вложувања во истражување, нови наоѓалишта, транспортни системи и одржување на капацитетите. Компаниите исто така треба да обезбедат финансиска стабилност во индустрија во која цените можат значително да се променат во релативно краток период.

Токму нестабилноста на нафтениот пазар е еден од најголемите предизвици за долгорочното планирање. Високите цени можат да создадат огромни профити во еден квартал, но промените во глобалната побарувачка или зголемувањето на понудата можат да доведат до брзо намалување на заработката. Затоа исклучителните финансиски резултати не мора да значат дека истото ниво на профитабилност ќе продолжи и во наредните години.

Особено важен фактор ќе биде развојот на состојбата на Блискиот Исток. Доколку транспортот низ Ормускиот Теснец се стабилизира и на меѓународниот пазар пристигнуваат поголеми количества нафта, притисокот врз цените би можел постепено да се намали. Во такви услови, дел од компаниите би можеле да се соочат со послаби продажни цени или со намалување на рафинериските маржи.

Спротивно на тоа, нови воени ескалации или дополнителни нарушувања во снабдувањето би можеле повторно да ја зголемат неизвесноста. Пазарот на нафта останува особено чувствителен на безбедносните случувања во регионот, бидејќи значителен дел од глобалното снабдување зависи од неговите производствени и транспортни капацитети. Дури и ограничени прекини можат да имаат пошироки последици ако се појават во момент на затегната понуда.

За инвеститорите, резултатите на нафтените гиганти претставуваат доказ дека енергетскиот сектор може да остварува исклучително високи приходи во услови на глобална криза. Сепак, профитабилноста на компаниите не е единствениот фактор што влијае врз вредноста на нивните акции. Важни се и очекувањата за идните цени на енергенсите, инвестиционите планови, задолженоста и политиките за исплата на дивиденди.

За владите и регулаторите, пак, ваквите резултати повторно го отвораат прашањето како да се воспостави рамнотежа меѓу интересите на енергетската индустрија и потребата од достапна енергија за граѓаните и стопанството. Високите цени можат да ги зголемат приходите на производителите, но истовремено да ја ослабат потрошувачката и да го забават економскиот раст во земјите што зависат од увоз.

Во поширока смисла, финансиските резултати на деветте најголеми нафтени компании ја покажуваат длабоката поврзаност меѓу геополитиката и глобалната економија. Воен конфликт во еден регион може да предизвика поскапувања на горивата на илјадници километри од местото на судирите, додека компаниите што располагаат со големи производствени и преработувачки капацитети можат да остварат исклучителна заработка.

Проценетата добивка од повеќе од 95 милијарди долари за само три месеци е особено впечатлива ако се земе предвид дека станува збор за втор последователен квартал со вакви резултати. Тоа значи дека деветте компании за половина година заедно би можеле да остварат повеќе од 191 милијарда долари добивка, доколку прогнозата за третиот квартал се потврди. Станува збор за сума што ја илустрира финансиската тежина на најголемите играчи во светската нафтена индустрија.

Сепак, зад овие бројки стои многу поширока економска реалност. Војната и нарушувањата во снабдувањето не создаваат еднакви последици за сите учесници на пазарот. Додека дел од компаниите бележат рекордни резултати, потрошувачите, транспортните компании и индустриите што зависат од енергенси се соочуваат со дополнителни финансиски оптоварувања.

Токму затоа високите профити на нафтените гиганти предизвикуваат толку големо внимание. Тие покажуваат дека во периоди на глобални кризи економските добивки и загуби можат да бидат распределени исклучително нерамномерно. За едни, поскапувањето на енергијата значи поголеми трошоци и намалена куповна моќ, додека за други претставува можност за остварување историски високи приходи.

Доколку проценките на AJ Bell се потврдат, 2026 година ќе остане запаметена како период во кој геополитичката нестабилност повторно ја покажа огромната моќ на нафтената индустрија. Деветте најголеми компании ќе имаат зад себе два последователни квартала со заедничка добивка поголема од 95 милијарди долари, додека светската економија продолжува да ги чувствува последиците од скапите енергенси.

Прашањето што останува отворено не е само колку долго ќе трае ваквата профитабилност, туку и какви последици ќе има за идниот развој на енергетскиот сектор. Дали огромните заработки ќе бидат искористени за дополнително проширување на производството на фосилни горива или ќе придонесат за побрза транзиција кон нови извори на енергија, ќе зависи од деловните одлуки на компаниите, регулаторните политики и развојот на глобалната побарувачка.

Во меѓувреме, бројките јасно покажуваат кој финансиски добива во услови на нарушено снабдување и високи цени на нафтата. Додека војната во Иран продолжува да остава економски последици ширум светот, најголемите нафтени корпорации бележат резултати што ретко се гледаат и во една од најпрофитабилните индустрии на планетата.