Музеј продал слика за 62.000 долари бидејќи немал место за неа, а денес може да достигне неверојатни 80 милиони

Одлука донесена пред повеќе од шест децении денес би можела да се покаже како една од најскапите во историјата на музејското колекционерство. Уметничко дело што во 1964 година било продадено за приближно 62.000 долари, бидејќи музејот во кој се наоѓало немал доволно простор за изложување, повторно се појавува на аукцискиот пазар. Овојпат неговата проценета вредност достигнува меѓу 60 и 80 милиони долари, сума што јасно покажува колку драматично може да се промени вредноста на едно уметничко дело со текот на времето.

Станува збор за сликата „Betonte Ecken“ на рускиот сликар Василиј Кандински, еден од највлијателните претставници на апстрактната уметност. Делото било создадено меѓу декември 1922 и јануари 1923 година, во период кога уметникот работел во германската уметничка школа Bauhaus. Повеќе од еден век по неговото создавање, сликата повторно го привлекува вниманието на светските колекционери, но и на пошироката јавност поради необичната приказна што стои зад нејзината продажба.

Приказната започнува со американскиот индустријалец, филантроп и колекционер Соломон Роберт Гугенхајм, кој бил меѓу најзначајните поддржувачи на Кандински. Во период кога апстрактната уметност сè уште не била широко прифатена, Гугенхајм препознал посебна вредност во неговите дела и започнал да создава една од најважните приватни колекции на овој уметник.

Неговата заинтересираност за современото сликарство придонела делата на Кандински да добијат значајно место во американските уметнички кругови. Со текот на годините, колекцијата се проширувала, а бројот на слики станал толку голем што управувањето со нив претставувало сериозен предизвик. Она што првично било резултат на колекционерска страст постепено прераснало во прашање за организацијата и просторните можности на музејот.

По смртта на Гугенхајм, неговата фондација продолжила да управува со уметничкото наследство. Во 1964 година, околу петнаесет години по неговата смрт, раководството се соочило со проблем што денес изгледа речиси незамисливо: музејот поседувал повеќе вредни слики отколку што можел да изложи.

Во тој период колекцијата содржела околу 170 дела на Кандински, но просторните ограничувања не дозволувале сите да бидат постојано достапни за посетителите. Дел од нив останувале во музејските депоа, далеку од очите на јавноста, што отворило дилема дали е оправдано толку значајни уметнички дела да се чуваат без можност да бидат изложени.

Раководството на фондацијата одлучило да продаде 50 слики од колекцијата, сметајќи дека со тоа нема значително да се нарушат нејзината уметничка вредност и углед. Од денешна перспектива, таквата одлука изгледа неверојатно, особено ако се земат предвид цените што делата на Кандински ги достигнуваат на современиот пазар. Но во средината на шеесеттите години, пазарот на модерна уметност функционирал во сосема поинакви услови.

Меѓу избраните дела се нашла и „Betonte Ecken“, која на аукција во Лондон била продадена за 22.000 британски фунти. Според тогашниот девизен курс, оваа сума изнесувала приближно 62.000 американски долари, што денес изгледа исклучително ниско во споредба со проценетата вредност на сликата.

На истата аукција биле понудени сите 50 дела што фондацијата одлучила да ги отстапи. Нивната вкупна продажна вредност достигнала 536.580 фунти, односно околу 1,5 милиони тогашни долари. Во тоа време станувало збор за значителна финансиска сума, но денешните проценки покажуваат дека само едно од тие дела би можело да вреди повеќе од педесет пати од целокупниот приход остварен со продажбата.

Особено впечатлива е разликата меѓу тогашната и сегашната проценета цена на „Betonte Ecken“. Доколку делото достигне 80 милиони долари, неговата номинална вредност би била речиси 1.300 пати поголема од сумата за која било продадено во 1964 година. Дури и ако се земе предвид инфлацијата, растот останува исклучителен.

Според пресметките наведени во извештајот, тогашните 62.000 долари би одговарале на приближно 540.000 денешни долари. Тоа значи дека потенцијалната продажба за 80 милиони долари би претставувала вредност речиси 150 пати поголема од инфлациски приспособената цена. Ваквиот раст е редок пример за тоа како уметничкиот пазар може целосно да ја промени финансиската проценка на едно дело во текот на неколку децении.

Сепак, одлуката на музејот не била донесена со намера да се постигне краткорочна финансиска добивка. Хари Ф. Гугенхајм, внук на основачот на колекцијата, тогаш објаснил дека фондацијата не сакала вредните уметнички дела да останат затворени во складишта, без можност публиката да ги види.

Таквиот став произлегувал од уверувањето дека уметноста треба да биде достапна, а не трајно скриена во музејските депоа. За тогашното раководство, продажбата на дел од колекцијата претставувала начин делата да добијат нови сопственици и потенцијално да бидат изложувани на други места. Финансиските последици што ќе се појават повеќе од половина век подоцна веројатно не можеле да бидат предвидени.

Денес ситуацијата е сосема поинаква. Аукциската куќа Christie’s ја проценува „Betonte Ecken“ на меѓу 60 и 80 милиони долари, што ја става меѓу највредните дела на Кандински што се појавиле на јавна продажба. Интересот е дополнително засилен од можноста сликата да постави нов аукциски рекорд за рускиот уметник.

Според информациите од Christie’s, веќе е обезбедена гарантирана понуда што ја надминува досегашната рекордна цена постигната за дело на Кандински. Ова значи дека, доколку продажбата се реализира според договорените услови, сликата би требало да го надмине претходниот рекорд дури и без дополнително наддавање над гарантираниот износ.

Досегашниот рекорд изнесува 44,55 милиони долари и бил поставен во 2023 година, кога на аукција била продадена сликата „Murnau mit Kirche II“. Таа продажба веќе покажа колку голем интерес постои меѓу богатите колекционери за најзначајните дела на Кандински. Новата аукција би можела да ја подигне оваа граница на значително повисоко ниво.

Причините за високата вредност на „Betonte Ecken“ не се поврзани само со името на уметникот. Делото потекнува од особено значаен период во неговото творештво, кога работел во Bauhaus, една од највлијателните уметнички и дизајнерски школи на дваесеттиот век. Токму во тој период Кандински развивал препознатлив визуелен јазик заснован на геометриски форми, линии и внимателно организирани композиции.

Bauhaus одиграл голема улога во развојот на модерната уметност, архитектурата и дизајнот, а Кандински бил меѓу уметниците што придонеле за неговото меѓународно влијание. Неговите дела од овој период се особено интересни за колекционерите бидејќи го претставуваат развојот на апстрактното сликарство во време на големи културни и уметнички промени.

Дополнителна предност на „Betonte Ecken“ се нејзините димензии. Сликата е висока и широка повеќе од 1,3 метри, што претставува релативно голем формат за овој уметник. Кај делата што ретко се појавуваат на пазарот, ваквите карактеристики можат значително да влијаат врз интересот на колекционерите.

Големината на платното, периодот во кој е создадено и неговата историја на сопственост заедно придонесуваат за високата проценка. Особено важен е фактот што делото некогаш било дел од колекцијата на Гугенхајм, што му дава дополнителна историска тежина и го поврзува со една од најпознатите институции во светот на модерната уметност.

Но постои уште една причина поради која сликите на Кандински достигнуваат толку високи цени: нивната ограничена достапност. За разлика од некои други големи уметници на дваесеттиот век, Кандински зад себе оставил релативно мал број слики изработени во техника масло на платно.

Според еден од каталозите на неговиот опус, бројот на вакви дела е помал од 1.200. За споредба, еден од каталозите посветени на творештвото на Пабло Пикасо опфаќа повеќе од 16.000 слики и цртежи. Иако станува збор за различни категории уметнички дела, споредбата ја илустрира релативната ограниченост на продукцијата на Кандински.

Уште поважно е што голем дел од неговите најзначајни слики се наоѓаат во јавни музеи и институционални колекции. Таквите дела обично остануваат во сопственост на институциите со децении и ретко се појавуваат на слободниот пазар. Кога некое значајно платно ќе биде понудено на аукција, интересот на колекционерите може да биде особено голем.

Ограничената понуда создава дополнителна конкуренција меѓу купувачите што сакаат да поседуваат дело од еден од основоположниците на апстрактната уметност. За нив, купувањето не претставува само финансиска инвестиција, туку и можност да станат сопственици на значаен дел од историјата на модерното сликарство.

Макс Картер, глобален претседател на одделот за уметност на дваесеттиот и дваесет и првиот век во Christie’s, ја опишал продажбата од 1964 година како настан што денес би било тешко да се замисли. Според неговата оценка, фондацијата Гугенхајм во тоа време располагала со исклучително богата колекција и можела да си дозволи да се раздели со дела што денес се сметаат за ремек-дела со огромна вредност.

Оваа оценка покажува колку се променил односот кон модерната уметност во изминатите шест децении. Во шеесеттите години, иако Кандински веќе бил признат како значаен уметник, пазарните цени за неговите дела биле далеку пониски од денешните. Со развојот на меѓународниот пазар на уметност, зголемувањето на бројот на богати колекционери и растечката побарувачка за ретки дела, финансиските вредности постепено достигнале сосема ново ниво.

Истовремено, уметничките дела од највисоката категорија сè почесто се разгледуваат и како специфичен облик на долгорочно чување богатство. За дел од колекционерите, нивната привлечност произлегува од фактот што станува збор за уникатни предмети што не можат повторно да се произведат. Сепак, високите аукциски цени не значат дека секое уметничко дело ќе ја зголемува својата вредност, ниту дека пазарот е ослободен од ризици.

За разлика од акциите или другите финансиски инструменти со редовно објавувани пазарни цени, вредноста на едно уметничко дело често зависи од интересот на мал број потенцијални купувачи. Резултатот од аукцијата може значително да варира зависно од економските услови, репутацијата на уметникот, историјата на делото и конкуренцијата меѓу колекционерите.

Затоа примерот со „Betonte Ecken“ не треба да се толкува како доказ дека купувањето уметност секогаш носи огромна заработка. Тој, пред сè, покажува колку голема разлика може да постои меѓу вредноста што едно дело ја имало во одреден историски момент и неговата подоцнежна позиција на меѓународниот пазар.

Интересно е што музејот Гугенхајм, и покрај големата продажба во 1964 година, денес повторно располага со повеќе од 150 дела на Кандински. Меѓу нив се наоѓаат и некои од најпознатите остварувања на уметникот, што ја потврдува важноста на оваа институција во зачувувањето и претставувањето на неговото творештво.

Тоа значи дека продажбата на педесет слики не го прекинала историското поврзување на музејот со Кандински. Напротив, институцијата и понатаму останува едно од значајните места каде што јавноста може да се запознае со неговиот уметнички развој и влијание.

Од денешна перспектива, лесно е да се заклучи дека музејот пропуштил можност да задржи дело што сега би можело да вреди десетици милиони долари. Но ваквата оценка не ја зема целосно предвид историската ситуација во која била донесена одлуката. Раководството тогаш морало да размислува за просторните ограничувања, музејската програма и начинот на кој колекцијата ќе биде претставена пред јавноста.

Во музејскиот свет, поседувањето голем број дела не значи автоматски дека сите тие можат или треба постојано да бидат изложени. Институциите мора да одлучуваат кои уметнички предмети ќе бидат дел од изложбените поставки, кои ќе останат во депоата и како ќе се управува со колекциите на долг рок.

Сепак, денешната вредност на „Betonte Ecken“ неизбежно го отвора прашањето колку би вределе сите педесет дела доколку фондацијата ги задржела. Нивната вкупна сегашна вредност не може едноставно да се пресмета, бидејќи секоја слика има различни карактеристики, значење и пазарна привлечност. Но фактот што само едно од нив би можело да достигне 80 милиони долари е доволен за да покаже колку големи биле промените на пазарот.

Аукцијата на Christie’s претставува и нов тест за побарувачката на најскапите дела од модерната уметност. Ако сликата ја достигне горната граница на проценката, тоа би било значајно зголемување во однос на претходниот рекорд за Кандински. Дури и продажба поблиску до долната граница од 60 милиони долари би претставувала исклучително висок резултат за неговото творештво.

На крајот, приказната за „Betonte Ecken“ е многу повеќе од споредба меѓу две цени разделени со шеесетина години. Таа го отсликува менувањето на уметничките вкусови, растот на колекционерскиот пазар и сложените одлуки што музеите ги носат при управувањето со своите збирки.

Слика што некогаш била продадена затоа што немало доволно простор за нејзино изложување денес се враќа пред јавноста како потенцијален рекордер на меѓународниот пазар на уметност. Дали ќе достигне 80 милиони долари останува да покаже аукцијата, но нејзината историја веќе претставува впечатлив пример за тоа како едно уметничко дело може да добие сосема поинаква финансиска вредност со текот на времето.