Централна Азија бара нов пат за нафтата и гасот: Европа може да добие енергетска рута што ги заобиколува Русија и Иран

Енергетската карта на Евроазија би можела значително да се промени доколку земјите од Централна Азија успеат да реализираат проект за кој се разговара повеќе од три децении. Казахстан, Туркменистан и Азербејџан повторно ја разгледуваат можноста за изградба на подводни нафтоводи и гасоводи низ Каспиското Море, со што би се отворил нов пат за транспорт на енергенти кон Европа, без зависност од руската територија и нестабилните поморски правци во Персискиот Залив.

Идејата не е нова, но геополитичките околности ѝ даваат поинаква тежина. Војната во Украина, нападите врз енергетската инфраструктура во Црното Море и конфликтот со Иран покажаа колку голем ризик претставува потпирањето на ограничен број транспортни коридори. За државите богати со нафта и природен гас, создавањето дополнителни извозни правци станува прашање на економска сигурност, а не само на трговска исплатливост.

Казахстан е еден од најголемите производители на нафта во регионот, со дневно производство од приближно 2,2 милиони барели нафта и сродни течни јаглеводороди. Најголемиот дел од извозот, повеќе од 1,5 милиони барели дневно, се транспортира преку Каспискиот нафтоводен конзорциум, чија инфраструктура поминува низ Русија и завршува во црноморското пристаниште Новоросијск.

Токму зависноста од овој правец се покажа како сериозна слабост. Во јули, нападите со беспилотни летала врз танкери во близина на Новоросијск предизвикаа привремени прекини на испораките. Русија ја обвини Украина за нападите, додека Казахстан, чија нафта се транспортира преку погодената инфраструктура, побара да престанат дејствијата што го загрозуваат неговиот извоз.

Алтернативниот јужен правец, кој поминува преку Иран и Персискиот Залив, исто така се соочува со сериозни ограничувања. Воениот конфликт што започна на 28 февруари 2026 година дополнително ја наруши безбедноста на поморскиот сообраќај, особено во близина на Ормускиот Теснец, една од најважните точки за светската трговија со енергенти.

Според податоците на системот PortWatch на Меѓународниот монетарен фонд, на 11 октомври низ теснецот поминале само два брода, наспроти приближно 85 дневно пред почетокот на војната. Во истиот период, цената на нафтата Brent се движела околу 105 долари за барел, што претставува зголемување од приближно 45 проценти во споредба со нивото пред конфликтот.

Овие случувања повторно го насочија вниманието кон Каспиското Море, кое географски ги раздвојува енергетски богатите земји од Централна Азија од веќе изградената инфраструктура што води кон европските пазари. Решението што се разгледува е релативно едноставно во географска смисла, но исклучително сложено во финансиска и политичка.

На западниот брег на Каспиското Море се наоѓа Азербејџан, кој веќе располага со развиена мрежа за транспорт на нафта и гас преку Грузија и Турција. Нафтоводот Баку–Тбилиси–Џејхан овозможува транспорт на нафта до турскиот медитерански брег, додека Јужниот гасен коридор го поврзува регионот со европските потрошувачи.

Според проценките на консултантската компанија Wood Mackenzie, нафтоводната инфраструктура располага со капацитет од околу 1,2 милиони барели дневно, но не го користи целиот свој потенцијал. Тоа отвора можност дел од дополнителната нафта од Централна Азија да се транспортира преку постојните капацитети, наместо да се гради целосно нова мрежа до Европа.

Главниот проблем е што Казахстан и Туркменистан се наоѓаат на источната страна од Каспиското Море, а не постои директна подводна нафтоводна и гасоводна врска со Азербејџан. Денес ограничени количества казахстанска нафта се пренесуваат со танкери преку морето, но ваквиот транспорт не може целосно да ги замени големите нафтоводни системи.

За природниот гас ситуацијата е уште посложена. Туркменистан поседува едни од најголемите резерви на природен гас во светот, но нема директен пристап до европскиот пазар. Изградбата на приближно 300 километри долг подводен гасовод до Азербејџан би можела суштински да ја промени неговата извозна позиција.

Оттаму, туркменистанскиот гас би можел да продолжи преку постојните транспортни коридори низ Кавказ и Турција кон Европа, доколку се обезбедат потребните капацитети и договори. На сличен начин, нова нафтна врска би му овозможила на Казахстан да го намали ризикот од прекини на транспортот преку Русија.

За Туркменистан, проектот има и дополнителна економска логика. Иако земјата располага со огромни резерви на гас, нејзиниот главен извозен пазар е Кина, која годишно купува приближно 34 милијарди кубни метри. Преговорите за значително зголемување на испораките засега не донеле голем напредок.

Кога една држава во голема мера зависи од еден купувач, нејзината преговарачка позиција е ограничена. Кина има значително влијание врз условите за набавка, додека Туркменистан располага со малку алтернативи за продажба на дополнителни количества природен гас.

Со отворањето на европскиот пазар, земјата би добила можност да ги диверзифицира приходите и да преговара со повеќе купувачи. Ова е особено важно бидејќи природниот гас учествува со значителен удел во туркменистанската економија.

Значајна промена е и новиот став на властите во Ашхабад. Туркменистан со години покажуваше воздржаност кон изградбата на транскаспискиот гасовод, но сега проектот го претставува како еден од своите приоритети.

Мурат Арчаев, заменик-претседател на државната гасна компанија Turkmengaz, изјави дека владата е заинтересирана за реализација на гасоводот и е отворена за западни инвестиции. Дополнителен сигнал беше и средбата меѓу претседателите на Туркменистан и Азербејџан на 8 октомври, на која се разговарало за прашања поврзани со Каспиското Море.

Сепак, политичката подготвеност не е доволна за изградба на инфраструктура што би чинела милијарди долари. Инвеститорите бараат долгорочни договори за купување гас, јасно утврдени правни услови и гаранции дека гасоводот ќе биде снабдуван со доволни количества енергенти.

Токму тука се наоѓа најголемата пречка. Европските купувачи сè уште не обезбедиле долгорочни договори што би ја оправдале инвестицијата, додека Туркменистан не презел цврсти обврски за количествата гас што би ги испорачувал преку новата инфраструктура.

Дополнително, остануваат нерешени и одредени правни прашања поврзани со користењето на морското дно. Русија и Иран со години го оспоруваат начинот на кој би можеле да се реализираат вакви проекти, повикувајќи се на интересите на сите пет држави што излегуваат на Каспиското Море.

За Туркменистан и Азербејџан, клучно прашање е утврдувањето на поморската граница и постигнувањето договор за трасата на гасоводот. Според туркменистанските претставници, разговорите за овие прашања се во тек, но конечен договор сè уште нема.

Европската унија одамна ја поддржува идејата за директен пристап до гасот од Централна Азија. Сепак, политичката поддршка досега не била проследена со конкретно финансирање на изградбата, што е една од причините проектот со децении да останува на ниво на планови.

Интерес покажуваат и САД, кои во новата енергетска рута гледаат можност за намалување на зависноста од Русија и Иран. Американскиот државен секретар Марко Рубио ја изрази поддршката за транспорт на туркменистанскиот гас кон запад, додека американските развојни финансиски институции разгледуваат проекти поврзани со пристаништата и логистиката во Казахстан.

Покрај нафтата и гасот, Каспиското Море би можело да стане и коридор за транспорт на електрична енергија. Азербејџан, Казахстан и Узбекистан разгледуваат проект за подводен кабел преку кој електричната енергија произведена од обновливи извори во Централна Азија би се пренесувала кон Европа.

Во оваа иницијатива интерес за учество покажала и Siemens Energy, што укажува дека регионалните енергетски планови не се ограничуваат само на фосилните горива. Доколку проектите се реализираат, Каспиското Море би можело да добие значително поголема улога во снабдувањето на европскиот пазар со различни видови енергија.

За трите главни држави вклучени во проектот, економските придобивки се различни, но меѓусебно поврзани. Казахстан би добил дополнителен извозен правец, Туркменистан пристап до нови купувачи, а Азербејџан би ја зајакнал својата позиција како транзитен центар меѓу Азија и Европа.

Притоа, целта не е целосно прекинување на економските односи со Русија или Кина. Казахстан и понатаму би користел значителен дел од постојната инфраструктура преку Русија, додека Туркменистан би продолжил да извезува гас на кинескиот пазар. Новите правци би им овозможиле поголема флексибилност и помала зависност од поединечни партнери.

За Европа, ваквиот развој би значел уште еден потенцијален извор на енергенти во период кога безбедноста на снабдувањето станува едно од најважните економски прашања. По прекините во снабдувањето со руски гас во 2022 година и нарушувањата на транспортот низ Персискиот Залив во 2026 година, диверзификацијата добива дополнително стратегиско значење.

Но и покрај зголемениот интерес, изградбата на транскасписката инфраструктура не е извесна. Проектот и претходно бил претставуван како блиску до реализација, за потоа да биде одложуван поради финансиски, правни и политички несогласувања.

Она што денес е поинакво е цената на зависноста од постојните транспортни правци. Во услови кога црноморските пристаништа се изложени на напади, а пловидбата низ Ормускиот Теснец е сериозно нарушена, алтернативниот коридор преку Каспиското Море добива многу поголема економска тежина.

Следниот чекор ќе зависи од тоа дали политичките разговори ќе се претворат во конкретни инвестициски договори. Без обезбедени средства, гарантирани испораки и договорени услови за изградба, проектот ќе остане уште една голема енергетска амбиција на регионот.

Сепак, интересите на Казахстан, Туркменистан, Азербејџан и Европа сè повеќе се приближуваат. Доколку успеат да ги надминат преостанатите пречки, Каспиското Море би можело да стане важна алка во новиот енергетски коридор меѓу Централна Азија и европскиот пазар, менувајќи ја рамнотежата на влијание во еден од најзначајните енергетски региони во светот.