Нов бран поскапувања на храната во 2027 година? Глобалните проблеми може да ги испразнат и македонските паричници

Светот повторно се соочува со опасност од поскапување на основните прехранбени производи, а економските предупредувања покажуваат дека последиците од сегашните нарушувања на глобалните пазари би можеле најсилно да се почувствуваат во текот на 2027 година. Иако потрошувачите засега ги следат цените на полиците во супермаркетите, вистинските причини за можниот нов ценовен бран се наоѓаат многу подалеку, во земјоделското производство, енергетскиот сектор и меѓународната трговија.

Во центарот на загриженоста се зголемените трошоци за производство на храна, особено цените на енергенсите, минералните ѓубрива и транспортот. Нивното поскапување не мора веднаш да се одрази врз малопродажните цени, но може да создаде притисок што постепено ќе се пренесува низ целиот синџир на снабдување, од земјоделските производители до преработувачката индустрија и трговските компании.

Последните податоци на Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации, позната како FAO, покажуваат дека глобалните цени на храната повторно бележат нагорни движења. Во септември 2026 година индексот на цените на храната достигнал 136 поени, што претставува месечен раст од 1,5 проценти и годишно зголемување од 5,8 проценти. Според наведените податоци, станува збор за највисоко ниво во период од речиси четири години.

Зад вкупниот индекс се забележуваат уште поизразени промени кај одредени категории производи. Цените на житарките во септември пораснале за 5,1 процент во споредба со претходниот месец, додека шеќерот поскапел за 6,1 процент. Ваквите движења се особено важни бидејќи житарките и шеќерот се користат како основни суровини во голем број прехранбени производи.

Сепак, најголемата неизвесност не произлегува само од моменталните цени, туку од можноста сегашните трошоци да го намалат идното земјоделско производство. Доколку производителите не можат да обезбедат доволно средства за семе, ѓубрива, гориво и обработка на земјиштето, постои ризик да ги намалат вложувањата во следната производствена сезона.

Особено чувствително прашање претставува снабдувањето со минерални ѓубрива, чија достапност е тесно поврзана со енергетскиот пазар. Природниот гас е важна суровина за производство на азотни ѓубрива, а неговата цена директно влијае врз трошоците на производителите. Кога гасот поскапува или снабдувањето е нарушено, последиците можат да се почувствуваат во земјоделството на глобално ниво.

Дополнителен ризик создаваат геополитичките тензии и нарушувањата во транспортот преку Ормускиот Теснец, една од најважните поморски рути за светската трговија со енергенси и одредени земјоделски суровини. Според анализата на S&P Global, проблемите со снабдувањето во овој регион можат да создадат услови за дополнителен притисок врз глобалниот пазар на храна.

Значењето на овој транспортен правец не се ограничува само на нафтата. Според информации објавени од Reuters, пред воените нарушувања преку Ормускиот Теснец поминувала приближно една третина од уреата што се тргува на меѓународниот пазар. Уреата е едно од најважните азотни ѓубрива, поради што проблемите со нејзиниот транспорт можат да влијаат врз земјоделското производство во повеќе региони.

Обединетите нации настојуваат да обезбедат посебни услови за транспорт на ѓубрива низ овој поморски премин, со цел да се избегнат дополнителни нарушувања во снабдувањето. Претставникот на ОН, Жорже Мореира да Силва, предупредил дека секое поголемо одложување може да доведе до пропуштање на сезоната за сеидба, што би имало последици врз идните приноси.

Токму временското задоцнување претставува еден од најсериозните ризици. Ако земјоделецот денес одлучи да употреби помалку ѓубриво поради високите цени, ефектите од таквата одлука можат да станат видливи дури при следната жетва. Доколку ваквите ограничувања се појават кај голем број производители, вкупната понуда на одредени култури може да се намали, создавајќи дополнителен притисок врз цените.

Слични предупредувања произлегуваат и од податоците на Светската банка. Во нејзиниот септемвриски извештај за глобалната прехранбена сигурност се наведува дека од јуни до средината на септември 2026 година цените на житарките се зголемиле за 18 проценти, додека пченката поскапела за 26 проценти, а пченицата за 22 проценти.

И покрај овие движења, Светската банка посочува дека глобалните залихи на храна засега се генерално доволни. Тоа покажува дека повисоките цени не мора секогаш да бидат последица на физички недостиг од производи. На нив влијаат и производствените трошоци, транспортните ограничувања, очекувањата на трговците и неизвесноста околу идната понуда.

Покрај економските и геополитичките фактори, дополнителна опасност претставуваат и неповолните временски услови. Светската програма за храна предупредува на можноста временскиот феномен Ел Нињо да има силно влијание врз земјоделското производство во различни делови од светот. Сушите, поплавите и екстремните температури можат да ги намалат приносите, особено ако погодат повеќе значајни земјоделски региони во ист период.

Комбинацијата од поскапи суровини, неизвесни временски услови и нарушени транспортни рути создава сложена ситуација за светскиот пазар. Дури и кога поединечните проблеми изгледаат ограничени, нивното истовремено дејство може значително да ги зголеми трошоците за производство и испорака на храната.

За Македонија, ваквите глобални случувања имаат директно економско значење. Домашниот пазар е поврзан со меѓународната трговија преку увозот на енергенси, земјоделски суровини, добиточна храна и готови прехранбени производи. Поради тоа, поскапувањата на светските пазари можат постепено да се пренесат и врз цените што ги плаќаат македонските потрошувачи.

Особено чувствителни можат да бидат производите што зависат од житарките и добиточната храна. Поскапувањето на пченицата може да ги зголеми трошоците за производство на брашно и пекарски производи, додека повисоките цени на пченката можат да влијаат врз сточарството. Бидејќи добиточната храна претставува значаен дел од трошоците во производството, последиците потенцијално можат да се почувствуваат и кај месото, млекото и јајцата.

Истовремено, растот на цените на шеќерот и растителните масла може да го зголеми финансискиот притисок врз прехранбената индустрија. Овие суровини се користат во широк спектар производи, од слатки и кондиторски производи до готови оброци и различни преработени намирници.

Сепак, не постои сигурна основа за тврдење дека сите категории храна ќе поскапат со ист интензитет. Септемвриските податоци на FAO покажуваат дека, паралелно со растот на житарките и шеќерот, меѓународните цени на месото се намалиле за 1,1 процент, а на млечните производи за 0,1 процент. Тоа потврдува дека различните пазари реагираат на различни фактори и дека ценовните движења не се секогаш усогласени.

Исто така, промените на светските берзи не се пренесуваат автоматски врз цените во домашните продавници. Важна улога имаат залихите, домашното производство, договорите меѓу добавувачите и трговците, конкуренцијата и движењето на девизните курсеви. Овие фактори можат да го одложат или ублажат ефектот од меѓународните поскапувања, но во одредени околности и да го засилат.

Дополнителна причина за загриженост се долгорочните проценки за цените на земјоделските инпути. Во анализите на Организацијата за економска соработка и развој и FAO се разгледуваат сценарија во кои повисоките трошоци за енергија и ѓубрива би имале значително влијание врз земјоделството и во 2027 година. Во едно неповолно сценарио, реалните цени на ѓубривата би биле 29 проценти повисоки од основната проекција во 2026 година и 17 проценти повисоки во 2027 година.

Ваквите проценки не претставуваат сигурна прогноза дека храната неизбежно ќе поскапи за одреден процент. Тие покажуваат какви последици би можеле да настанат доколку неповолните услови продолжат, а производителите не успеат да ги намалат трошоците или да го одржат нивото на производство.

За македонските домаќинства, нов бран поскапувања би претставувал дополнителен удар врз куповната моќ. Храната е еден од основните и неизбежни трошоци во семејниот буџет, поради што секое нејзино поскапување особено ги погодува домаќинствата со пониски приходи. За разлика од некои други издатоци, потрошувачката на основни прехранбени производи не може значително да се одложува или целосно да се избегне.

Поради тоа, следните месеци ќе бидат важни не само за движењето на цените на светските берзи, туку и за одлуките што ги носат земјоделските производители пред новата сезона. Достапноста на ѓубривата, стабилноста на енергетските пазари и временските услови ќе имаат значајна улога во определувањето на идната понуда на храна.

Најголемата неизвесност е што последиците од денешните нарушувања можат да се почувствуваат дури по неколку месеци. Додека потрошувачите се надеваат на стабилизирање на цените, дел од факторите што ќе влијаат врз трошоците за храна во 2027 година веќе се формираат на земјоделските површини и во глобалните синџири на снабдување.

Токму затоа, предупредувањата за можен нов ценовен бран не треба да се сфатат како најава за неизбежна прехранбена криза, туку како сигнал дека стабилноста на цените и понатаму е кревка. Доколку светот не успее да ги надмине сегашните нарушувања, последиците би можеле да стигнат и до македонските маркети, во момент кога граѓаните очекуваат олеснување на притисокот врз семејните буџети.