Паметни куќи постоеле и пред 200 години: Како Корејците создале дом што сам ја регулира температурата без современа технологија

Денешните технолошки компании вложуваат огромни средства во развој на паметни домови што автоматски ја регулираат температурата, ја контролираат влажноста, штедат енергија и овозможуваат управување со различни уреди преку мобилен телефон. Но во Јужна Кореја постои архитектонска традиција што покажува дека голем дел од овие идеи биле применувани многу пред појавата на електричната енергија, компјутерите и интернетот.

Традиционалните корејски куќи, познати како ханок, претставуваат необичен пример за тоа како внимателното користење на природните материјали и разбирањето на климатските услови можат да создадат удобен простор за живеење. Нивната конструкција овозможува природно регулирање на температурата, подобра циркулација на воздухот и искористување на сончевата светлина, без потреба од сложени електронски системи.

Еден таков објект се наоѓа во Даегу, јужнокорејски град познат по својата долга традиција во трговијата со лековити билки и развојот на традиционалната медицина. Станува збор за куќа стара повеќе од два века, изградена во времето на династијата Чосон, кога современите системи за греење, климатизација и автоматизација не постоеле.

Иако на прв поглед изгледа како скромна градба од минатото, нејзината архитектура открива изненадувачки напредни решенија. Дрвените конструкции, природните ѕидови, хартиените прозорци и специфичниот систем за греење се дел од внимателно осмислен начин на живеење што се приспособувал на годишните времиња.

Внатрешноста на традиционалниот ханок значително се разликува од современите станови. Наместо бетонски ѕидови и индустриски произведени материјали, доминираат дрвото, земјата, каменот и природната хартија. Видливите дрвени греди ја носат покривната конструкција, додека ѕидовите имаат природни нијанси што дополнително ја нагласуваат едноставноста на просторот.

Мебелот е низок, а голем дел од секојдневните активности традиционално се одвиваат блиску до подот. Седењето на перници, користењето ниски маси и спиењето на подлога поставена непосредно над подот не се само културни навики. Тие се тесно поврзани со начинот на кој куќата се загрева и ја задржува топлината.

Основата на ханокот е дрвена конструкција составена од столбови и греди што се поврзуваат со традиционални столарски споеви. Кај ваквите градби, носечките елементи можат да бидат составени без употреба на метални клинци, додека просторот меѓу нив се пополнува со природни материјали, најчесто глина и слама.

Покривите се разликувале според економската положба на сопствениците. Побогатите семејства граделе куќи со тешки керамички ќерамиди, додека посиромашните користеле сламени покриви. Сепак, и двата типа ја следеле истата основна архитектонска логика, приспособена на климатските услови и достапните материјали.

Една од најпрепознатливите карактеристики се благо закривените покривни стреи. Нивната форма не е само декоративна, туку има и практична функција. Со правилно поставување на покривот и ориентацијата на куќата, градителите успевале да го ограничат директното сончево загревање во летните месеци, а во зима да овозможат сончевите зраци да навлезат подлабоко во просториите.

Овој принцип денес е познат како пасивно искористување на сончевата енергија и претставува важен дел од современата одржлива архитектура. Но корејските градители го применувале со векови, потпирајќи се на искуството и набљудувањето на природните услови.

Традиционалните ханок-куќи често биле ориентирани кон југ, со цел подобро да ја искористат сончевата светлина. При изборот на местоположбата се земале предвид и околните природни карактеристики, при што се претпочитале локации со планинско возвишение зад куќата и вода пред неа.

Архитектурата се разликувала и според регионите. Во постудените северни делови на Кореја куќите имале позатворен распоред, кој помагал во задржувањето на топлината. Во потоплите јужни области, пак, се граделе поотворени конструкции што овозможувале подобро проветрување и полесно разладување.

Особено интересно е што традиционалниот ханок практично обединува два различни начини на живеење во ист објект. За зимските месеци се користеле простории со загреан под, додека во лето важна улога имале отворените дрвени простори што овозможувале струење на воздухот.

Токму системот за подно греење, познат како ондол, е еден од највпечатливите примери за корејската архитектонска иновативност. Станува збор за технологија што се користела многу пред современите радијатори, котли и електрични системи за греење.

Традиционалниот ондол функционирал така што топлите гасови од огништето се насочувале низ посебни канали поставени под камените плочи на подот. На тој начин топлината се пренесувала низ подната површина, а просторијата се загревала одоздола.

Ова решение било особено практично во домови каде што луѓето седеле и спиеле блиску до подот. Наместо да се загрева само воздухот во просторијата, топлината се пренесувала директно на површините со кои жителите биле во постојан контакт.

Интересно е што различните делови од просторијата немале иста температура. Површината најблиску до огништето била најтопла и имала посебно име – аретмок. Овој дел традиционално бил резервиран за најстарите членови на семејството или за лицата што биле болни и имале поголема потреба од топлина.

Иако денес ваквата распределба може да потсетува на зонското греење во современите паметни домови, корејскиот систем функционирал исклучиво врз основа на физичките својства на топлината и внимателно поставените канали.

Ондолот првично не бил симбол на луксуз. Напротив, се развивал како практично решение за загревање на домовите, а неговата употреба значително се проширила во текот на 17 век, во периодот на постудени климатски услови поврзани со таканареченото Мало ледено доба.

Неговата ефикасност и усогласеноста со корејскиот начин на живеење придонеле системот да опстане до денес. Во 2018 година, јужнокорејските власти ја прогласиле културата на ондол за национално нематеријално културно наследство.

Современите корејски домови и понатаму масовно користат подно греење, но со значително изменета технологија. Наместо топли гасови од огниште, низ цевките поставени под подот циркулира загреана вода. Основниот принцип, меѓутоа, останал ист: просторот се загрева одоздола, преку површината на која луѓето престојуваат.

Она што во многу европски новоградби се нуди како дополнителна удобност, во Јужна Кореја претставува продолжение на традиција стара со векови.

Но греењето не е единствениот елемент што ја прави оваа архитектура интересна. Посебно внимание заслужуваат и прозорците, кои наместо со обично стакло традиционално биле покривани со специјална хартија наречена ханџи.

Овој материјал се произведува од кората на хартиената црница и има специфична влакнеста структура. За разлика од обичната хартија, ханџи е позната по својата издржливост и способност да пропушта дел од воздухот и влагата.

Благодарение на овие својства, традиционалните прозорци можеле да придонесат за поприродна размена на воздух и влага во просториите. Во комбинација со останатите градежни материјали, тие биле дел од пасивниот систем за одржување на попријатни услови во домот.

Секако, ваквата хартија не може целосно да ја замени современата климатизација или високоефикасната топлинска изолација. Но нејзината употреба покажува дека корејските градители одамна ја разбирале важноста на материјалите што овозможуваат природна регулација на внатрешната средина.

Квалитетот на ханџи е препознаен и надвор од Кореја. Во 2017 година, хартија произведена во градот Чонџу била употребена при реставрација на работна маса што му припаѓала на баварскиот крал Максимилијан Втори, во реставраторски проект поврзан со музејот Лувр.

При работата било забележано дека ханџи покажува добра димензионална стабилност при користење лепило, што претставува значајна предност во реставрацијата на чувствителни историски предмети. Овој пример покажува дека традиционалните материјали можат да имаат практична вредност и во современите специјализирани професии.

Кога ќе се поврзат подното греење, природната вентилација, внимателно ориентираните простории и покривните стреи, станува јасно зошто ханокот може да се спореди со денешните паметни домови. Наместо електронски сензори и автоматизирани системи, градителите користеле архитектонски решенија што биле приспособени на природните услови.

Сепак, традицијата не значи дека овие куќи мора да останат целосно одвоени од современиот начин на живот. Напротив, еден од најинтересните аспекти на зачуваните ханок-објекти е можноста старите решенија да се комбинираат со нова технологија.

Во куќата во Даегу, старата архитектура е надополнета со современи уреди што ја подобруваат удобноста. На ѕидот е поставен термостат што управува со подното греење, додека во таванската конструкција е вградена климатизација. Присутни се и телевизор, електрични уреди и брза интернет-врска.

Особено интересен детал е влезната врата, која го задржала својот традиционален изглед, но денес се отклучува со дигитална шифра. Така, куќа изградена пред повеќе од 200 години користи технологија што станала вообичаен дел од современото јужнокорејско секојдневие.

Дигиталните брави се исклучително распространети во Јужна Кореја. Според податоците на корејската агенција за промоција на трговијата КОТРА, ваков систем користат околу 80 проценти од домаќинствата во земјата. За споредба, наведените проценки изнесуваат околу 40 проценти во Јапонија, 35 проценти во Европа и САД и 14 проценти во Кина.

Овие бројки покажуваат колку брзо современите технологии можат да станат дел од секојдневниот живот, дури и во општество што посветува големо внимание на зачувувањето на својата архитектонска традиција.

Внатрешноста на ханокот во Даегу содржи и историски предмети што сведочат за минатото на куќата. Меѓу нив се дрвена плоча со врежани кинески знаци и документ од 1887 година, поврзан со доделување дворска титула на жена од семејството Им.

Овој документ потекнува од времето на кинескиот император Гуангсу, а неговото читање денес претставува предизвик дури и за луѓе што добро ја познаваат современата корејска писменост. Причината е што историските документи често користеле класични кинески знаци и административен јазик што повеќе не се употребува во секојдневието.

Интересно е што токму современата технологија овозможила полесно разбирање на документот. Со помош на камера од мобилен телефон и алатки засновани на вештачка интелигенција, било можно да се препознаат и протолкуваат делови од историскиот запис.

Така, во една куќа се среќаваат два сосема различни света. Од една страна е традиционалната архитектура што функционира врз основа на природни материјали и вековно искуство, а од друга современата дигитална технологија што помага да се разбере и зачува културното наследство.

Посебен впечаток остава и начинот на кој е уредена бањата. Наместо целосно да биде преобликувана според современите стандарди за хотелско сместување, во неа се задржани природните материјали и традиционалниот визуелен идентитет.

Ѕидовите и подот се обработени со црвеникава глина, а во подната површина се вградени плоснати камења. Дел од ѕидот е украсен со стари ќерамиди поставени во брановидна форма, додека мијалникот е изработен од издлабен гранитен камен.

Во исто време, бањата располага со современа славина, туш и систем за вентилација. Овој спој покажува дека традиционалниот изглед не мора да биде пречка за удобноста што ја очекуваат денешните посетители.

Токму ваквиот пристап отвора интересно прашање за иднината на старите куќи и нивното користење во туризмот. Во многу земји, сопствениците на традиционални објекти се соочуваат со дилемата дали да ја зачуваат оригиналната архитектура или целосно да ја приспособат на современите стандарди.

Често се избира една од двете крајности. Некои стари куќи се реновираат до степен на целосно губење на нивниот идентитет, па на крајот изгледаат како обични модерни апартмани. Други, пак, се зачувуваат речиси без никакви промени, поради што престојот во нив може да биде неудобен за современите гости.

Примерот од Даегу покажува дека постои и поинаков пристап. Наместо да се отстранат традиционалните елементи, тие се задржуваат и внимателно се надополнуваат со современа опрема. На тој начин објектот продолжува да ја раскажува својата историска приказна, а истовремено останува функционален за денешниот начин на живот.

Ова искуство може да биде интересно и за Македонија, каде што постојат бројни традиционални куќи со специфични архитектонски карактеристики. Старите градски и селски домови, изградени од камен, дрво и други природни материјали, претставуваат значаен дел од домашното културно наследство.

Нивното обновување не мора нужно да подразбира целосна промена на изгледот. Со внимателно планирање, дел од современите системи за греење, ладење, осветлување и безбедност можат да се вградат без да се наруши автентичниот карактер на објектот. Секако, ваквите интервенции мора да бидат усогласени со конструктивните можности и правилата за заштита на културното наследство.

Ваквиот пристап може да има значење и за развојот на туризмот. Посетителите што избираат традиционално сместување често бараат автентично искуство, но истовремено очекуваат основна удобност. Комбинацијата од зачувана архитектура и дискретно вградена технологија може да понуди токму таков престој.

Ханокот во Даегу, меѓутоа, носи и поширока порака за современата архитектура. Денес сè повеќе се зборува за енергетска ефикасност, природни материјали и намалување на зависноста од сложени системи за климатизација. Многу од овие идеи веќе биле дел од традиционалните градежни практики, иако тогаш не биле опишувани со денешните технолошки термини.

Современите паметни домови можат автоматски да ги приспособуваат греењето, осветлувањето и потрошувачката на енергија, но нивната функционалност често зависи од електроника, софтвер и интернет-врска. Традиционалните архитектонски решенија, од друга страна, можат да функционираат пасивно, без постојано електронско управување.

Тоа не значи дека старите куќи се поефикасни од сите современи објекти или дека традиционалните материјали можат целосно да ги заменат денешните технологии. Но нивните принципи можат да бидат корисна основа за создавање домови што подобро ја искористуваат природната средина и имаат помала потреба од дополнително загревање или ладење.

Најголемата вредност на ханокот можеби се крие токму во оваа рамнотежа. Наместо технологијата да биде главниот елемент околу кој се организира домот, архитектурата прво ги користи можностите што ги нудат природата, материјалите и правилната конструкција. Современите уреди потоа се додаваат таму каде што навистина можат да ја подобрат удобноста.

Во време кога паметните домови се рекламираат преку апликации, сензори и автоматизирани функции, традиционалната корејска куќа стара повеќе од два века потсетува дека доброто домување не започнува со технологијата, туку со разбирањето на просторот и потребите на луѓето.

Можеби токму затоа ханокот е толку интересен пример за иднината на домувањето. Тој покажува дека вистински паметен дом не мора да биде оној што располага со најмногу електронски уреди, туку оној што со наједноставни и најсоодветни решенија обезбедува удобност, функционалност и долготрајност. А понекогаш, за да се открие како би можеле да изгледаат подобрите домови на иднината, доволно е да се погледне како луѓето граделе пред 200 години.