Јапонија живее во иднината, но не се откажува од минатото: Факсови, печати и ЦД-а сè уште се дел од секојдневието

Јапонија со децении важи за една од технолошки најразвиените земји во светот. Нејзините брзи возови, напредни роботи, автоматизирани фабрики и електронски иновации одамна се симбол на модерното општество. Сепак, зад сликата на држава што постојано ја обликува иднината се крие необична реалност. Во земјата што произведува некои од најсофистицираните технологии сè уште се користат факс-апарати, официјални документи се заверуваат со традиционални печати, а милиони луѓе продолжуваат да купуваат музика на физички носачи.

Овој контраст е особено впечатлив за посетителите од Европа и Америка. Во продавниците за електроника, покрај најновите телевизори, паметни уреди и роботски правосмукалки, можат да се најдат факс-апарати, празни компакт-дискови и други производи што во голем дел од западниот свет речиси исчезнале од секојдневната употреба.

Но за Јапонците тоа не претставува нужно противречност. Новата технологија не мора автоматски да ја замени старата, особено ако постојните системи и понатаму ја исполнуваат својата функција. Ваквиот пристап создава необична комбинација од технолошка напредност, традиционални навики и административни процедури што се менуваат многу побавно од самите уреди.

Еден од највпечатливите примери е факсот, кому во многу земји одамна му беше предвиден крајот. Иако електронската пошта, дигиталните потписи и интернет-платформите овозможуваат речиси моментално испраќање документи, факс-апаратите во Јапонија сè уште имаат значајно место во домовите и канцелариите.

Според истражување на јапонското Министерство за внатрешни работи и комуникации, во 2025 година факс поседувале 23,6 проценти од домаќинствата. Тоа значи дека речиси секое четврто јапонско домаќинство и понатаму располагало со уред што во многу други развиени земји се смета за застарен.

Разликите меѓу регионите се значителни. Во Кјото факс имале 36,9 проценти од домаќинствата, додека на Окинава овој удел изнесувал само 9,1 проценти. Податоците покажуваат дека користењето на технологијата не е подеднакво распространето низ целата земја, туку зависи и од локалните навики.

Уште поинтересна е разликата меѓу генерациите. Податоците од 2024 година покажуваат дека кај домаќинствата предводени од лица во дваесеттите години факс поседувале помалку од еден процент. Кај домаќинствата чии носители биле во раните седумдесетти години, пак, уделот достигнувал 41,2 проценти.

Овие бројки откриваат дека факсот постепено го губи своето место кај младите, но останува длабоко вкоренет во навиките на постарите генерации. За нив тој не е симбол на застарена технологија, туку познат и проверен начин на комуникација.

Ситуацијата е уште понеобична во деловниот свет. Истражување на јапонското индустриско здружение CIAJ од 2024 година покажало дека приближно 40 проценти од вработените користеле факс на работното место.

Во секторот за недвижности овој процент достигнувал 63,6 проценти, додека во државните институции изнесувал 54,7 проценти. Во финансискиот сектор и осигурувањето факс користеле 52,8 проценти од вработените.

Тоа покажува дека старата технологија не опстојува само поради личните навики на граѓаните. Во одредени професии и институции таа продолжува да биде дел од воспоставените деловни процедури.

Особено впечатлива е состојбата во образованието. Кон крајот на 2025 година јапонското Министерство за образование утврдило дека 71,7 проценти од јавните основни и пониски средни училишта користеле факс во секојдневната работа.

Ова се случува и покрај тоа што владата уште во 2023 година поставила цел факсовите и задолжителното користење печати во училиштата начелно да бидат укинати до крајот на фискалната 2025 година. Рокот поминал, но значителен дел од институциите продолжиле со старите практики.

Дека факсовите сè уште имаат пазар покажува и одлуката на „Panasonic“ од април 2026 година да ги зголеми цените на потрошниот материјал за овие уреди. Поскапувањето на термохартијата, лентите со мастило и другите материјали изнесувало меѓу 17 и 25 проценти.

Иако ваквото зголемување не е доказ дека побарувачката расте, тоа покажува дека производите и понатаму се присутни на пазарот. Во Јапонија сè уште постојат корисници на кои им е потребен потрошен материјал за технологија што во други земји речиси целосно е заменета.

Интересно е и тоа што дел од административните услуги можат да се користат преку повеќенаменски уреди во продавници што работат деноноќно. Синџири како „7-Eleven“ и „Lawson“ располагаат со киосци преку кои граѓаните можат да користат различни услуги, вклучувајќи и одредени административни постапки.

Но факсот не е единствената технологија што Јапонија тешко ја испраќа во историјата. Уште понеобичен пример се дискетите, кои со години останале дел од одредени државни процедури, иако одамна исчезнале од современите компјутери.

Во 2022 година тогашниот министер задолжен за дигитализација, Таро Коно, започнал јавна кампања за отстранување на дискетите од административниот систем. Причината била откритието дека приближно 1.900 државни постапки сè уште предвидувале доставување информации преку физички медиуми, меѓу кои дискети, компакт-дискови и MiniDisc.

Апсурдноста на ситуацијата била уште поголема поради фактот што „Sony“ ја прекинал продажбата на дискети од 3,5 инчи во Јапонија уште во март 2011 година. Со други зборови, одредени административни правила продолжиле да бараат носачи на податоци што повеќе од една деценија не биле дел од редовната понуда на еден од најпознатите јапонски производители.

Промената не можела да се спроведе само со купување нови компјутери. Било потребно да се изменат прописите што ја предвидувале употребата на овие медиуми.

До средината на јуни 2024 година јапонската Дигитална агенција успеала да отстрани речиси сите од повеќе од илјада регулаторни одредби поврзани со дискети. Останал само еден исклучок, поврзан со постапките за рециклирање возила.

Овој случај покажува дека технолошката модернизација не зависи исклучиво од достапноста на нови уреди. Понекогаш најголемата пречка се административните правила, воспоставените процедури и институционалната навика да се продолжи со она што со години функционирало.

Во одредени случаи промените биле поттикнати и од финансиски причини. Во токиската општина Мегуро, банката „Mizuho“ најавила месечен надоместок од 50.000 јени, односно околу 270 евра, за работа со физички носачи на податоци како дискетите.

Таквите трошоци станале дополнителен аргумент за напуштање на старите системи, особено кога нивното одржување почнува да биде поскапо од преминувањето на современи дигитални решенија.

Сепак, можеби најпрепознатливиот симбол на јапонската административна традиција не е електронски уред, туку мал личен печат познат како „ханко“.

Станува збор за печат што најчесто остава црвен отпечаток и традиционално се користи за потврдување на документи. Со децении бил важен дел од административниот и деловниот живот, вклучувајќи различни банкарски, осигурителни и правни постапки.

Додека во многу земји потписот е вообичаен начин за потврдување документ, во Јапонија личниот печат долго време имал посебна правна и културна улога.

Колку силно оваа навика била вкоренета станало особено видливо за време на пандемијата. Во период кога голем број компании преминале на работа од дома, одредени вработени сепак морале физички да доаѓаат во канцеларија за да стават печат на документи.

Така, дури и во високотехнолошките компании, каде што голем дел од работата можел да се извршува преку интернет, административните процедури понекогаш барале физичко присуство.

Во април 2020 година тогашниот премиер Шинзо Абе побарал од надлежните министри да се овозможи поднесување документи без задолжително користење печат. Потоа започнале и конкретни промени во административните постапки.

Градот Фукуока, на пример, го укинал барањето за користење „ханко“ во приближно 3.800 видови административни процедури.

Но отстранувањето на задолжителниот печат од дел од документацијата не значело и исчезнување на самата традиција. Производството на печати останало значајна дејност, а вредноста на овој пазар се проценува на околу 1,5 милијарди долари годишно.

Особено интересен е начинот на кој јапонските компании се обидуваат да ја поврзат традицијата со дигитализацијата.

Производителот „Shachihata“ развил облачна услуга преку која на електронски документи може да се постави дигитален печат што визуелно наликува на традиционалниот црвен отпечаток.

Наместо целосно да го отфрли познатиот симбол, технологијата го пренесува во нова форма. Тоа е пример за јапонскиот пристап кон модернизацијата, во кој старите навики понекогаш не исчезнуваат, туку се приспособуваат на новите услови.

Слична појава може да се забележи и во музичката индустрија, иако таму причините се поинакви.

Додека стриминг-платформите во голем дел од светот речиси целосно го презедоа начинот на слушање музика, Јапонија и понатаму останува еден од најважните пазари за физички музички изданија.

Според податоците за 2025 година, јапонскиот музички пазар забележал раст од 8,9 проценти. Приближно половина од приходите и понатаму доаѓале од физички носачи на звук, што ја прави земјата најголем пазар за вакви производи во светот.

Ова е особено необично ако се земе предвид дека компакт-дисковите во Јапонија традиционално биле релативно скапи. Токму поради тоа, уште во деведесеттите години се развила култура на изнајмување музички изданија.

Продавниците за изнајмување музика и филмови долго време биле дел од секојдневието на јапонските потрошувачи. Познатиот синџир „Tsutaya“, на пример, со години нудел различни физички медиуми, а во неговата продавница во Шибуја можеле да се изнајмат дури и видеокасети и видеорекордери.

Оваа услуга престанала дури во 2023 година, во период кога видеокасетите веќе одамна биле заменети со дигитални формати во најголем дел од светот.

Но интересот за физичките музички изданија не е ограничен само на постарите генерации. Во Јапонија е забележано и обновено внимание кон аудиокасетите кај дел од младата публика.

За одредени потрошувачи, физичкиот носач на музика не претставува само средство за слушање песни. Тој може да биде колекционерски предмет, подарок или производ што има посебна вредност поради дизајнот, пакувањето и чувството на сопственост.

Таквиот однос помага да се објасни зошто компакт-дисковите и другите формати продолжуваат да имаат публика и покрај широката достапност на дигиталната музика.

Уште еден интересен пример се празните оптички дискови, кои и понатаму можат да се најдат во јапонските продавници за електроника.

Во јануари 2025 година „Sony“ објави дека ќе го прекине производството на сите свои модели Blu-ray дискови за снимање, како и на MiniDisc медиумите за снимање и MiniDV касетите. Компанијата не најави директни наследници на овие производи.

Сепак, повлекувањето на еден голем производител не значеше целосно исчезнување на ваквите медиуми од пазарот. Други компании, меѓу кои „Verbatim“, „JVC“ и „Ritek“, продолжија да нудат одредени видови празни оптички дискови, додека производи од категоријата MiniDV останаа поврзани и со други производители.

Дополнителен сигнал за промената на навиките дојде во февруари 2026 година, кога „Sony“ започна постепено да ги прекинува испораките на своите Blu-ray рекордери, без најавена замена.

Како една од причините се наведува намалената побарувачка за снимање телевизиски програми на физички медиуми, поради сè поголемото користење стриминг-услуги.

Со години, снимањето телевизиски емисии и други содржини на дискови било вообичаена практика во дел од јапонските домаќинства. Но и таму дигиталните платформи постепено ги менуваат навиките на корисниците.

Сепак, физичките медиуми не исчезнуваат со иста брзина со која производителите ги напуштаат одредени категории уреди. Постојните колекции, старите апарати и потребата за чување податоци во познат формат продолжуваат да создаваат одредена побарувачка.

Посебно место во јапонското општество имаат и печатените весници.

Во време кога медиумите ширум светот се соочуваат со пад на продажбата на печатени изданија, Јапонија и понатаму располага со еден од најголемите пазари за дневни весници.

Вкупниот дневен тираж во 2025 година изнесувал приближно 28,2 милиони примероци, што одговара на околу 234 примероци на илјада жители.

Особено впечатлив е начинот на дистрибуција. Повеќе од 96 проценти од весниците се доставуваат директно до домовите на претплатниците, што покажува колку силно е развиен традиционалниот систем на домашна достава.

Весникот „Yomiuri Shimbun“ со приближно 6,2 милиони примероци од утринското издание го задржува статусот на најтиражен дневен весник во светот.

Иако и јапонските печатени медиуми се соочуваат со намалување на тиражите, нивните бројки остануваат исклучително високи во споредба со многу други развиени земји.

Ова покажува дека дигитализацијата не ги менува сите општества со иста брзина. Во Јапонија домашната достава на весникот и понатаму претставува дел од секојдневната рутина за милиони луѓе.

За дел од читателите, печатениот весник нуди искуство што не може целосно да се замени со читање вести на мобилен телефон. Навиката, физичкиот формат и воспоставениот начин на информирање продолжуваат да имаат значење, особено кај генерациите што со децении ги користат традиционалните медиуми.

Сепак, не секоја стара технологија успева да го преживее преминот кон новите стандарди.

Еден од најпрепознатливите јапонски производи од минатото е преклопниот мобилен телефон, познат како „гаракеи“. Овие телефони со години беа исклучително популарни во Јапонија, благодарение на компактниот дизајн и функциите приспособени на домашниот пазар.

За разлика од многу други земји, каде што паметните телефони релативно брзо ги потиснаа класичните мобилни уреди, јапонските преклопни телефони успеаја да задржат дел од својата публика подолго време.

Но нивната употреба постепено беше ограничена со исклучувањето на постарите мобилни мрежи.

Операторот „KDDI“ ја прекина својата 3G услуга во 2022 година, а „SoftBank“ го направи тоа во 2024 година. Во март 2026 година „NTT Docomo“ ги исклучи својата 3G мрежа FOMA и мобилната интернет-услуга i-mode.

Со ова голем број стари телефони ја изгубија можноста да се поврзуваат со мобилната мрежа, без разлика дали нивните сопственици сакале да продолжат да ги користат.

Промената јасно се гледа и во статистиката. Уделот на паметните телефони достигнал 98,3 проценти, додека испораките на класични телефони во првата половина од фискалната 2025 година се намалиле за 25,3 проценти, на 343.000 уреди.

Сепак, преклопниот дизајн не исчезнал целосно. На пазарот постојат и понови модели што поддржуваат 4G мрежи, овозможувајќи им на корисниците да го задржат познатиот облик на телефонот без да зависат од исклучената инфраструктура.

Токму овој пример најдобро ја покажува разликата меѓу технологиите што опстојуваат поради навиките и оние чија употреба зависи од надворешна инфраструктура.

Факс-апаратот може да остане во канцеларијата додека постојат услови за негово користење. Компакт-дискот може да се слуша сè додека има соодветен уред. Но мобилниот телефон што зависи од исклучена мрежа ја губи својата основна функција, без разлика колку е зачуван или колку неговиот сопственик е приврзан кон него.

Јапонскиот однос кон технологијата затоа не може едноставно да се опише како отпор кон промените. Земјата продолжува да инвестира во роботика, автоматизација, вештачка интелигенција и напредна електроника, но истовремено задржува одредени постари решенија таму каде што постојат корисници, деловни потреби или традиционални навики.

Во одредени случаи ваквиот пристап овозможува континуитет и стабилност. Во други, пак, создава административни пречки и дополнителни трошоци, особено кога застарените процедури го отежнуваат воведувањето поефикасни дигитални услуги.

Токму затоа Јапонија претставува интересен пример за тоа дека технолошкиот напредок не секогаш значи целосно отфрлање на минатото.

Во ист град можат да функционираат автоматизирани железнички системи, роботизирани фабрики и напредни дигитални услуги, а само неколку улици подалеку некој да испраќа факс, да заверува документ со црвен печат или да купува музички албум на компакт-диск.

За посетителите ова може да изгледа како необична мешавина од различни епохи. За јапонското општество, пак, тоа е резултат на постепено приспособување, во кое новите технологии не секогаш ги заменуваат старите преку ноќ.

Иако дел од традиционалните уреди неизбежно ќе исчезнат со промената на генерациите и инфраструктурата, други можеби ќе продолжат да опстојуваат уште многу години.

Јапонија така останува земја во која иднината и минатото не се исклучуваат меѓусебно. Напротив, тие често функционираат едно покрај друго, создавајќи технолошка реалност што е истовремено напредна, традиционална и необична за остатокот од светот.