Починат роднина можеби ви оставил акции, а вие не знаете – како да го откриете наследството?

Кога семејството се соочува со наследување имот по смртта на близок роднина, вниманието најчесто е насочено кон недвижностите, банкарските заштеди и другите материјални добра. Меѓутоа, постои и еден вид имот што неретко останува надвор од првичните проверки, едноставно затоа што наследниците не знаат дека воопшто постои. Станува збор за акциите во компании, кои можат да имаат одредена финансиска вредност, но и да останат со години запишани на името на починатиот сопственик.

Во Македонија, поседувањето акции не е ограничено само на големите инвеститори и луѓето кои редовно тргуваат на берзата. Одредени граѓани стекнале хартии од вредност во различни периоди, преку купување, учество во сопственички трансформации на претпријатија или други законски основи. Дел од нив продолжиле да ги поседуваат акциите без активно да ги следат пазарните движења, а нивните семејства можеби никогаш не биле запознаени со таквиот имот.

Токму затоа, по смртта на сопственикот може да се појави ситуација во која наследниците ја завршуваат оставинската постапка за станот, куќата или парите во банка, но не проверуваат дали починатиот имал и акции. Тоа не значи дека хартиите од вредност престануваат да постојат или дека автоматски стануваат сопственост на компанијата што ги издала.

Акциите се имотни права што можат да се наследуваат. Тие влегуваат во оставината на починатото лице и, по спроведување на законската постапка, можат да бидат пренесени на лицата кои имаат право на наследство.

За разлика од готовината, која може да се исплати по исполнување на соодветните услови, акцијата претставува сопственички удел во определено акционерско друштво. Нејзината вредност може да се менува, а можноста за продажба зависи од тоа дали постои пазар и заинтересирани купувачи.

Во Македонија, клучна институција за евиденцијата на сопственоста врз хартиите од вредност е Централниот депозитар за хартии од вредност. Во неговиот систем се водат податоци за сопствениците, а преку соодветни постапки се евидентираат и промените што настануваат поради наследување, купопродажба или други правни основи.

Тоа значи дека семејството не мора однапред да знае во која компанија починатиот имал акции за да започне проверка. Постои можност преку надлежната институција да се утврди дали на негово име се евидентирани хартии од вредност.

Сепак, ваквите информации не се достапни за секое заинтересирано лице без ограничување. За да се добијат податоци за сметката на починатиот, потребно е да се исполнат предвидените услови и да се достави документација со која се докажува правниот основ за барањето.

Според објавените информации за постапката, наследниците можат да поднесат барање до Централниот депозитар, придружено со документ за смртта на сопственикот и доказ за уплатен надоместок. Проверката може да се иницира и преку нотарот што ја води оставинската постапка.

Во информациите објавени од Депозитарот се наведува надоместок од 295 денари за издавање извод. Бидејќи тарифите и административните услови можат да се менуваат, пред поднесување на барањето е препорачливо да се проверат важечките износи и потребните документи.

Оваа проверка може да биде особено важна кога починатото лице во минатото работело во претпријатие во кое постоела можност за стекнување акции. Наследниците понекогаш немаат никакви документи за таквиот имот, а во семејната документација не секогаш се зачувани потврди или други податоци.

Доколку се утврди дека постојат акции, следниот чекор е нивно вклучување во оставинската постапка. Со оставинското решение се утврдуваат наследниците и начинот на распределба на имотот што им припаѓа.

Но донесувањето на решението и фактичкото евидентирање на новиот сопственик не се иста работа. За акциите да бидат запишани на името на наследникот, потребно е да се спроведе пренос во системот на Централниот депозитар.

За таа цел се доставува правосилно оставинско решение, во оригинал или во соодветно заверена копија, како и останатата документација предвидена со постапката. Потребно е и плаќање на надоместокот за пренос на хартиите од вредност.

Ако наследникот претходно немал акции и нема отворено сметка за хартии од вредност, ќе треба да се обезбеди и соодветна сметка на која ќе бидат евидентирани наследените акции.

Ова е важен административен чекор, бидејќи дури по соодветното евидентирање наследникот може да располага со хартиите од вредност во согласност со законските правила и правата што произлегуваат од нив.

Дополнителни прашања се отвораат кога постојат повеќе наследници. Во такви случаи распределбата не зависи од нивните лични желби, туку од наследните права и од содржината на оставинското решение.

На пример, ако починатиот поседувал десет акции, а наследството треба да се подели подеднакво меѓу тројца наследници, се појавува практичен проблем. Акциите вообичаено се евидентираат како цели единици, па десет акции не можат едноставно да се поделат на три идентични делови.

Во вакви ситуации постојат механизми за уредување на сопственичките односи. Наследниците можат, зависно од конкретните околности и документацијата, да користат сосопственичка сметка или да постигнат соодветен договор за распределба, кој треба да биде оформен на начин што го прифаќа надлежната институција.

Доколку не се обезбедени сите потребни документи за распределба, дел од хартиите од вредност може да останат евидентирани на сметката на починатиот сè додека не се исполнат условите за пренос.

Затоа е важно наследниците навреме да ги расчистат меѓусебните односи и да ја спроведат постапката до крај. Во спротивно, акциите можат формално да останат поврзани со претходниот сопственик, иако наследните права веќе се утврдени.

Едно од најчестите недоразбирања е очекувањето дека откривањето акции автоматски значи и добивање пари. Во реалноста, наследникот добива хартии од вредност, а не однапред определен паричен износ.

Колку вредат тие акции зависи од компанијата што ги издала, нејзината финансиска состојба, пазарните услови и можноста за нивна продажба.

Доколку станува збор за акции со кои активно се тргува на Македонската берза, нивната пазарна вредност може да се процени врз основа на достапните податоци за тргувањето. Сепак, цената постигната во претходна трансакција не претставува гаранција дека наследникот ќе може веднаш да ги продаде своите акции по истиот износ.

За реализација на продажбата потребно е да постои купувач, а трансакцијата се спроведува преку овластен посредник, во согласност со правилата на пазарот на хартии од вредност.

Кај акциите со кои ретко се тргува ситуацијата може да биде посложена. Можно е наследникот формално да поседува одреден број акции, но во даден момент да нема заинтересирани купувачи. Во таков случај претворањето на наследениот имот во готовина може да потрае или да бара дополнителни проверки.

Постои и можност акциите да се задржат наместо да се продаваат. Доколку компанијата остварува добивка и донесе одлука за распределба на дивиденда, акционерите кои ги исполнуваат предвидените услови можат да остварат приход.

Но дивидендата не е загарантирана. Компанијата може да одлучи добивката да ја задржи за инвестиции или други деловни потреби, а одредени акционерски друштва воопшто не исплаќаат дивиденда во одделни години.

Затоа наследувањето акции треба да се разгледува како стекнување финансиски имот чија вредност и можен принос зависат од повеќе фактори.

Особено внимание заслужуваат случаите кога акциите биле стекнати пред многу години. Во меѓувреме компанијата можеби го променила името, поминала низ сопственичка трансформација или престанала да работи во претходната форма.

Поради тоа, самиот податок дека починатото лице поседувало акции не е доволен за да се утврди нивната сегашна вредност. Потребно е да се провери правниот и финансискиот статус на компанијата, како и дали конкретните хартии од вредност сè уште носат остварливи сопственички права.

Ова е особено значајно за наследниците кои очекуваат дека секоја стара акција има висока вредност. Во одредени случаи наследениот пакет може да биде финансиски значаен, но во други неговата пазарна вредност може да биде мала или можноста за продажба да биде ограничена.

Постои и можност акциите да се пренесат на друго лице додека сопственикот е жив, преку договор за подарок и со исполнување на соодветните законски услови. Таквиот пренос е различен од наследувањето и се спроведува врз основа на посебна документација.

Оваа можност може да биде интересна за луѓето што сакаат навреме да го уредат својот имот и да избегнат дополнителни административни постапки за членовите на семејството во иднина. Сепак, пред таква одлука треба да се разгледаат правните и евентуалните даночни последици.

За семејствата што веќе се соочуваат со оставинска постапка, најважно е да не го ограничуваат пописот на наследството само на највидливиот имот.

Покрај недвижностите, автомобилите и банкарските сметки, корисно е да се провери и постоењето акции или други хартии од вредност. Ова особено важи ако починатиот во минатото бил вработен во акционерско друштво, имал интерес за инвестирање или некогаш споменувал сопственички удел во компанија.

Доколку акциите се откријат по завршување на првичната оставинска постапка, наследниците треба да побараат правна насока за нивно дополнително опфаќање и за соодветниот пренос. Самото тоа што одреден имот не бил познат при првичното расправање на оставината не значи дека треба да се занемари.

Во ваквите случаи особено е важна комуникацијата со нотарот и со Централниот депозитар, бидејќи конкретната документација зависи од тоа дали веќе постои правосилно оставинско решение и како е утврдено наследувањето.

Прашањето за заборавените акции има и поширока финансиска димензија. Многу граѓани немаат целосна евиденција за сопствениот имот, особено кога станува збор за финансиски инструменти стекнати пред повеќе години.

За разлика од недвижностите, кои физички постојат и најчесто се познати на семејството, акциите можат да останат речиси незабележани. Тие не мора да носат редовен приход, ниту пак сопственикот нужно активно да тргува со нив.

Токму затоа е корисно граѓаните навреме да ја средуваат документацијата за своите финансиски средства и да остават јасни информации за нивното постоење. Таквата евиденција може значително да им ја олесни работата на наследниците и да спречи одреден имот со години да остане нерегулиран.

На крајот, најважно е да се разбере дека акциите не исчезнуваат само затоа што нивниот сопственик починал, а семејството не знаело дека ги поседува. Тие претставуваат дел од неговиот имот и можат да бидат предмет на наследување преку законски утврдена постапка.

Дали ќе донесат значителна финансиска корист зависи од нивната реална вредност и можноста за располагање со нив. Но пред да се заклучи дека починатиот зад себе оставил само стан, куќа или банкарска заштеда, вреди да се направи уште една проверка.

Можно е во евиденцијата на Централниот депозитар да постои сопственички удел за кој семејството со години не знаело. А понекогаш токму таквиот заборавен имот може да претставува неочекуван дел од наследството.