Вештачката интелигенција го оживеа изгубениот роман на Гогољ: По 174 години објавен вториот том на „Мртви души“

Едно од најпознатите недовршени дела во светската книжевност доби необично продолжение благодарение на современата технологија. Во Русија е објавена нова верзија на вториот том од романот „Мртви души“ на Николај Гогољ, создадена со помош на вештачка интелигенција, писатели и книжевни експерти. Проектот претставува обид да се реконструира книжевниот свет што големиот руски автор го оставил недовршен пред повеќе од еден и пол век.

Новото издание веќе започнало да пристигнува во руските книжарници, а првите примероци им биле доставени и на новинари и стручњаци од областа на книжевноста. За разлика од класичните обиди за продолжување на недовршени романи, овојпат значителен дел од творечкиот процес бил доверен на компјутерски систем способен да создава текстови и илустрации.

Раководителот на проектот, рускиот писател Владислав Отрошенко, за новинската агенција ТАСС објаснил дека подготовката на книгата траела околу година и половина. Во работата учествувале автори, млади уредници и специјалисти кои се обиделе да го зачуваат препознатливиот книжевен израз на Гогољ, неговата иронија и специфичниот начин на претставување на човечките карактери.

Целта не била едноставно да се создаде уште една приказна со познатите ликови, туку да се изгради продолжение што ќе потсетува на атмосферата, јазикот и уметничкиот пристап на оригиналното дело. Вештачката интелигенција била користена како алатка за создавање дијалози, описи, хумористични ситуации и визуелни решенија што го придружуваат текстот.

Сепак, организаторите нагласуваат дека технологијата не работела целосно самостојно. Основната замисла за приказната, нејзиниот развој и концептот биле подготвени од луѓе, додека вештачката интелигенција помогнала во нивната книжевна реализација.

Отрошенко лично го надгледувал усогласувањето на текстот со поетиката на Гогољ, настојувајќи новото издание да ги задржи карактеристиките по кои писателот е препознатлив. Според неговото објаснување, современите системи можат успешно да создаваат дијалози што потсетуваат на стилот на познат автор, но тоа не значи дека се способни без човечко насочување да изградат целосно книжевно дело.

Токму затоа работата била организирана како соработка меѓу технологијата и книжевните познавачи. Луѓето го одредувале правецот на приказната, а компјутерскиот систем бил користен за создавање содржина во рамките на поставениот концепт.

Историјата на вториот том од „Мртви души“ е една од најнеобичните приказни во руската книжевност. Гогољ го објавил првиот том во 1842 година, создавајќи дело што подоцна станало еден од најзначајните примери на руската проза од 19 век.

Во центарот на романот се наоѓа Павел Иванович Чичиков, човек кој патува низ руската провинција и склучува необични зделки со земјопоседници. Тој купува имиња на починати крепосни селани кои сè уште се водат во официјалните пописи, користејќи ги слабостите на тогашниот административен и општествен систем.

Преку ваквата необична приказна, Гогољ создал остра сатира за алчноста, лицемерството, бирократијата и моралните слабости на општеството. Неговите ликови, исполнети со противречности и гротескни особини, станале симболи на човечките недостатоци што писателот ги претставувал со препознатлива мешавина од хумор и критика.

Но, авторот имал многу поголеми планови за делото. „Мртви души“ бил замислен како поширока книжевна целина, во која приказната требало да продолжи и да добие дополнителни морални и филозофски димензии.

Судбината на вториот том, меѓутоа, била драматична. Во февруари 1852 година, непосредно пред својата смрт, Гогољ го изгорел ракописот на продолжението. Причините и околностите на оваа постапка со децении биле предмет на книжевни и биографски истражувања.

Од вториот том преживеале само пет недовршени поглавја во форма на нацрти. Тие претставуваат важен извор за проучување на намерите на писателот, но не овозможуваат целосно да се утврди како требало да изгледа конечната верзија на романот.

Токму оваа празнина во книжевната историја го поттикнала новиот експеримент со вештачка интелигенција. Наместо да се потпрат исклучиво на претпоставки, организаторите одлучиле да користат современа технологија обучувана со материјали поврзани со животот и творештвото на Гогољ.

Проектот бил најавен во август 2024 година од руската компанија „Сбер“, која ја развива невронската мрежа GigaChat. За подготовката биле ангажирани историчари, книжевни истражувачи и биографи, со задача да обезбедат што повеќе информации за стилот, идеите и книжевниот свет на авторот.

Во материјалите користени за подготовка на системот биле вклучени делата на Гогољ, неговата преписка, архивски документи, како и зачуваните поглавја и нацрти од вториот том. На тој начин се настојувало технологијата да добие поширока основа за создавање текст што ќе биде поблизок до оригиналниот книжевен израз.

Посебно внимание било посветено на карактеристичната иронија на писателот, необичните ситуации и начинот на кој ги градел своите ликови. Овие елементи се важни затоа што „Мртви души“ не е само приказна за патувањето на еден човек, туку сложена општествена сатира со препознатлив уметнички идентитет.

Покрај текстот, вештачката интелигенција ги создала и илустрациите за новото издание. Така, технологијата добила улога не само во пишувањето, туку и во визуелното обликување на книгата.

Сепак, новообјавениот том не претставува пронајден оригинален ракопис, ниту автентично продолжение напишано од Гогољ. Станува збор за современа книжевна интерпретација, создадена врз основа на историски материјали и со помош на алгоритми што го имитираат неговиот стил.

Оваа разлика е особено важна бидејќи ниту најнапредната технологија не може со сигурност да ги реконструира мислите и творечките одлуки што писателот би ги донел доколку самиот го завршел романот.

Вештачката интелигенција може да препознава јазични обрасци, да создава реченици со слична структура и да комбинира мотиви од постојните дела. Но, конечниот резултат останува нов текст, обликуван од современи автори и технолошки системи, а не изгубеното дело на писателот.

Покрај книжевниот експеримент, организаторите имаат и поширока културна цел. Тие се надеваат дека необичниот начин на создавање на книгата ќе го привлече вниманието на младите генерации, кои можеби досега немале особен интерес за класичната руска книжевност.

Поврзувањето на познато книжевно дело со вештачка интелигенција би можело да поттикне нова љубопитност кон оригиналниот роман, неговиот автор и историските околности во кои настанал.

Воедно, ваквите проекти отвораат прашања за иднината на книжевното творештво. Доколку технологијата може да создава текстови што потсетуваат на стилот на одамна починати автори, се поставува прашањето каде завршува книжевната реконструкција, а каде започнува создавањето сосема ново дело.

За издавачката индустрија, ваквиот пристап претставува можност за експериментирање со класичната литература. За книжевните историчари, пак, тој може да биде интересен начин за истражување на стилските особености и можните правци во кои би се развивале недовршените приказни.

Но, останува и дилемата дали алгоритмите можат да ја доловат вистинската уметничка длабочина на еден автор или само убедливо да ги повторуваат неговите препознатливи изразни средства.

Објавувањето на вториот том од „Мртви души“ затоа има значење што оди подалеку од самата книга. Тоа е пример за сè поголемото присуство на вештачката интелигенција во области што традиционално се сметале за исклучиво човечки творечки активности.

По 174 години од уништувањето на ракописот, читателите добиваат можност да прочитаат една современа замисла за продолжението на приказната на Гогољ. Таа не може да го замени изгубениот оригинал, но покажува како технологијата може да отвори нови начини за истражување и претставување на книжевното наследство.

И додека останува непознато како навистина би изгледал вториот том доколку Гогољ го завршел, неговото дело повторно се најде во центарот на вниманието, овојпат благодарение на технологија што писателот од 19 век не би можел ниту да ја замисли.