Во Америка не ги сакаат, во Африка можат да донесат струја: Необична идеја за центрите за податоци

Додека во Соединетите Американски Држави расте отпорот кон изградбата на нови центри за податоци поради нивната огромна потрошувачка на електрична енергија, во Африка се развива идеја што би можела целосно да ја промени нивната улога. Наместо да претставуваат дополнителен товар за електроенергетскиот систем, компјутерите што ја напојуваат вештачката интелигенција би можеле да помогнат во обезбедувањето струја за населени места кои со децении живеат без неа.

На прв поглед, ваквиот концепт изгледа противречно. Центрите за податоци се познати како големи потрошувачи на електрична енергија, а развојот на вештачката интелигенција дополнително ги зголемува нивните потреби. Но, токму способноста на овие системи да трошат големи количества струја би можела да стане решение за еден од најсериозните инфраструктурни проблеми во руралните делови на Африка.

Идејата се развива преку проектот „Emergent Grid“, поддржан од организација поврзана со Фондацијата Рокфелер. Неговата цел е да испита дали приходите од изнајмување компјутерска моќ можат да го направат производството на електрична енергија во оддалечените африкански заедници финансиски одржливо, а истовремено да им овозможат на жителите поевтино и посигурно снабдување.

Основата на концептот е релативно едноставна. Во близина на мала соларна или хидроелектрана се поставува компактен центар за податоци, сместен во контејнер со големина приближна на гаража. Компјутерите во него обработуваат задачи за клиенти што можат да се наоѓаат на кој било дел од светот, а за својата работа ја користат локално произведената електрична енергија.

Резултатите од компјутерската обработка се испраќаат преку интернет, додека приходите од извршените задачи овозможуваат плаќање за потрошената струја. На тој начин локалниот производител добива дополнителен и релативно стабилен извор на приходи, без потреба електричната енергија физички да се пренесува на големи растојанија.

Ова е особено важно за малите електроенергетски системи што снабдуваат изолирани населени места. Тие најчесто се изградени со поголем производствен капацитет отколку што населението може веднаш да искористи. Причината е што потрошувачката постепено расте, додека инфраструктурата мора однапред да биде подготвена за идните потреби.

Кога едно село првпат добива електрична енергија, домаќинствата обично започнуваат со неколку светилки, полнење мобилни телефони и користење основни електрични уреди. Во такви услови, голем дел од произведената струја останува неискористен, иако инвестицијата во соларните панели, батериите, генераторите и електричната мрежа веќе е направена.

Токму тука се појавува финансискиот проблем. Производителите на електрична енергија имаат трошоци за одржување и работа, но немаат доволно потрошувачи за да обезбедат приходи што ќе ги покријат тие обврски. Поради тоа, многу мали електроенергетски мрежи во Африка зависат од донации и неповратни средства, што ја намалува нивната привлечност за приватните инвеститори.

Размерите на проблемот се огромни. Повеќе од 560 милиони луѓе во супсахарска Африка сè уште немаат пристап до електрична енергија. Иницијативата „Мисија 300“, предводена од Светската банка, има цел до 2030 година да обезбеди приклучување на 300 милиони луѓе. Според податоците наведени во анализата на „Форбс“, досега пристап до струја добиле околу 64 милиони луѓе.

За многу оддалечени населени места, проширувањето на големите национални електроенергетски мрежи е прескапо или технички сложено. Затоа локалните мини-мрежи, кои користат сончева енергија, батерии или мали хидроелектрани, се сметаат за едно од најпрактичните решенија.

Сепак, новиот проект не започнува од нула. Сличен модел веќе неколку години се применува во Африка, но наместо вештачка интелигенција, за користење на вишокот електрична енергија се употребуваат компјутери за рударење биткоин.

Компанијата „Gridless“ развила систем во кој специјализирани компјутери се поставуваат покрај локални производители на електрична енергија и ја користат струјата што инаку би останала непродадена. Кога потрошувачката во селото ќе порасне, компјутерите се исклучуваат, со што електричната енергија им останува на домаќинствата и локалните претпријатија.

Еден од највпечатливите примери доаѓа од Замбија, каде што малата хидроелектрана „Зенгамина“ со години произведувала многу повеќе електрична енергија отколку што локалното население можело да потроши. Селото користело едвај една третина од произведената струја, додека операторот на електраната бил принуден постојано да бара финансиска поддршка од донатори.

По поставувањето компјутерска опрема за рударење биткоин, неискористената електрична енергија почнала да создава приходи. Според податоците од проектот, во рок од една година дополнителните средства овозможиле приклучување на околу 2.000 нови корисници и приближно 40 деловни објекти, меѓу кои мелници, берберници и здравствени установи.

На друга локација во Кенија, ваквиот модел придонел цената на електричната енергија за локалното население да се намали за повеќе од една четвртина. Причината е што операторот на мрежата добил можност да остварува приходи и од струјата за која претходно немал купувачи.

Овие искуства ја поттикнале идејата истиот принцип да се примени и во индустријата за вештачка интелигенција. Разликата е во тоа што обработката на задачи за вештачка интелигенција може да создава поголема економска вредност од рударењето биткоин за иста количина потрошена електрична енергија.

Тоа значи дека компаниите што изнајмуваат компјутерска моќ потенцијално би можеле да плаќаат повисока цена за струјата, а локалните производители да добиваат повеќе приходи за одржување и проширување на мрежата. На тој начин би се намалила потребата од постојани донации и би се отворил простор за поголемо приватно инвестирање.

Но, постои и сериозен предизвик. За разлика од рударењето биткоин, обработката на задачи за вештачка интелигенција бара поскапа и посложена опрема. Дополнително, не секоја компјутерска задача може едноставно да се прекине во моментот кога локалното население ќе има поголема потреба од електрична енергија.

Токму затоа проектот ќе испитува кои видови компјутерски операции можат да се извршуваат флексибилно, во периодите кога има вишок струја. Целта е компјутерите да работат кога локалната побарувачка е мала и да го намалуваат или прекинуваат користењето електрична енергија кога таа им е потребна на жителите.

Одреден интерес од пазарот веќе постои. Компанијата „Liquidstar“, која учествува во проектот, соопштила дека обезбедила американски клиенти заинтересирани за изнајмување повеќе од 1.500 чипови за вештачка интелигенција во центар за податоци во Јужна Африка.

Сепак, тој центар користи електрична енергија од конвенционалната мрежа. Следниот чекор е да се провери дали сличен деловен модел може да функционира и со локално произведена сончева енергија, истовремено помагајќи во снабдувањето на блиските населени места.

Пилот-проектот „Emergent Grid“ треба да опфати до десет локации во Кенија, Демократска Република Конго, Сиера Леоне и уште една африканска земја што дополнително ќе биде избрана. Организацијата поврзана со Фондацијата Рокфелер ќе помогне во финансирањето на опремата, а предвидено е средствата постепено да се враќаат преку приходите од компјутерската обработка.

Доколку моделот се покаже успешен, повратените средства би можеле повторно да се инвестираат во нови локации. На тој начин би се создал механизам преку кој истите финансиски ресурси би помогнале во електрификацијата на повеќе заедници.

Резултатите од проектот независно ќе ги оценува Државниот универзитет на Аризона. Особено внимание ќе се посвети на тоа дали новите центри за податоци навистина придонесуваат за пониски цени и посигурно снабдување со електрична енергија.

Најголемата опасност е токму онаа поради која во САД расте противењето на изградбата на големи центри за податоци. Компаниите што користат вештачка интелигенција можат да бидат подготвени да платат повеќе за електрична енергија од обичните потрошувачи. Ако се дозволи пазарната цена да биде единствениот критериум, постои ризик локалното население да се најде во понеповолна положба.

Затоа основното правило на проектот е електричната енергија најпрво да биде достапна за жителите, а компјутерските системи да го користат само преостанатиот капацитет. Ова треба да спречи новата технологија да стане конкурент на домаќинствата за ресурс што во многу африкански заедници сè уште претставува луксуз.

Сепак, организаторите признаваат дека успехот не е загарантиран. Сè уште треба да се докаже дека постои доволна побарувачка за компјутерска моќ од мали, оддалечени центри за податоци и дека приходите ќе бидат доволни за одржување на ваквиот модел.

Дополнителна конкуренција претставуваат големите технолошки компании како Amazon и Google, кои располагаат со огромни центри за податоци и развиена глобална инфраструктура. Но, малите модуларни центри имаат една предност: можат да бидат поставени за неколку недели или месеци, додека изградбата на голем комплекс често трае со години.

Доколку експериментот успее, придобивките би можеле да бидат многу пошироки од самото осветлување на домовите. Сигурната електрична енергија овозможува работа на мали производствени капацитети, користење медицинска опрема, подобри услови во училиштата и развој на локални претпријатија.

За населени места што никогаш немале стабилно снабдување со струја, ваквата промена може да значи отворање нови работни места и создавање економски можности што претходно биле недостапни.

Така се создава необичен контраст меѓу два дела од светот. Во САД, каде што електричната енергија е широко достапна, граѓаните стравуваат дека центрите за податоци ќе ја оптоварат мрежата и ќе ги зголемат сметките. Во руралните делови на Африка, истата технологија би можела да помогне во финансирањето на електроенергетска инфраструктура што со децении недостига.

Засега станува збор за експеримент чија економска оправданост допрва треба да се потврди. Но, доколку се покаже дека компјутерите можат да заработуваат од неискористената електрична енергија без да им ја одземаат на жителите, вештачката интелигенција би можела да добие сосема нова улога во развојот на Африка.

Наместо да биде само технологија што троши огромни количества струја, таа би можела да стане дел од решението за милиони луѓе кои и во 21 век сè уште чекаат електрична енергија да стигне до нивните домови.