Зошто во нордиските земји речиси никој не вели „молам“? Причината се крие во нивната култура

Замислете да влезете во продавница, да побарате нешто без да кажете „молам“ и никој да не ве смета за некултурни. Во Македонија, како и во многу други европски земји, ваквиот начин на комуникација понекогаш би можел да се протолкува како недостиг на основна учтивост. Меѓутоа, во нордиските земји правилата се поинакви, а она што за странците звучи премногу директно, за локалното население е сосема природно.

Данска, Шведска, Норвешка, Финска и Исланд се познати по високите животни стандарди, развиените општествени системи и нагласеното чувство за еднаквост. Но, овие земји имаат и една интересна јазична особеност. Во нивните јазици не постои единствен збор што во сите ситуации ја има истата улога како македонското „молам“ или англиското „please“.

Тоа, се разбира, не значи дека жителите на северна Европа не знаат да бидат љубезни или дека не употребуваат учтиви изрази. Напротив, нивната комуникација се темели на поинакво разбирање на почитта, во кое поголемо значење имаат начинот на обраќање, интонацијата и околностите во кои се води разговорот.

Според лингвистот Џејмс Пуховски од Норвешкиот музеј на пишаната култура, обидот буквално да се преведе зборот „молам“ на нордиските јазици не ја открива суштината на нивниот начин на комуникација. Како што објаснува во анализа пренесена од Би-би-си, учтивоста не мора секогаш да биде изразена преку посебен збор за да биде препознаена.

На пример, кога Данец ќе влезе во пекарница и сака да купи нешто, може да го употреби изразот „må jeg bede om“, што приближно значи „можам ли да побарам“. Наместо да додаде посебен збор за учтивост, тој ја формулира реченицата на начин што веќе подразбира пристојно барање.

Во Шведска, пак, зборот „tack“, кој значи „благодарам“, понекогаш се употребува и при упатување барања. На тој начин благодарноста станува дел од самата комуникација, без потреба од дополнителни формални изрази.

Норвежаните често ја изразуваат љубезноста преку тонот на гласот, насмевката и начинот на кој ја поставуваат реченицата. Истото барање може да звучи сосема различно во зависност од интонацијата, дури и кога употребените зборови се идентични.

За луѓето што доаѓаат од култури во кои „молам“ е речиси задолжителен дел од секојдневниот разговор, ваквиот пристап може да биде необичен. Сепак, разликата не произлегува од недостиг на почит, туку од различните општествени навики.

Една од причините се наоѓа во начинот на кој нордиските општества го разбираат односот меѓу луѓето. Во овие земји особено се нагласуваат еднаквоста, скромноста и избегнувањето непотребни хиерархиски разлики. Тоа се одразува и врз јазикот, каде што формалното обраќање има значително помала улога отколку во многу други делови од Европа.

Изразите како „господин“ и „госпоѓа“, кои во одредени култури се сметаат за неопходни при обраќање кон непознати лица или луѓе на повисоки позиции, во голема мера исчезнале од секојдневната комуникација во нордиските земји.

Не е невообичаено вработените да им се обраќаат на своите претпоставени по име, без посебни титули или нагласување на службената положба. Таквата неформалност не се смета за непочитување на авторитетот, туку за природен однос меѓу луѓе што имаат различни работни обврски, но еднакво човечко достоинство.

Овој начин на размислување често се поврзува со таканаречениот Јантеов закон, културен концепт присутен во скандинавските општества. Неговата суштина е идејата дека никој не треба да се смета за поважен или посебен од другите само поради својата положба, успех или општествен статус.

Иако станува збор за културен принцип, а не за вистински закон, неговото влијание може да се препознае во секојдневното однесување. Нагласената формалност и претераното истакнување на разликите меѓу луѓето не секогаш се доживуваат позитивно.

Токму затоа, она што во некоја друга земја би било знак на особена почит, во Данска или Шведска понекогаш може да изгледа неприродно. Прекумерното користење љубезни формулации може да остави впечаток дека соговорникот се обидува непотребно да ја усложни комуникацијата или да создаде дистанца.

Професорката по дански јазик Даниела Хумелгрен објаснува дека во Данска особено се ценат јасноста и ефикасноста во разговорот. Наместо барањата да се обвиткуваат со долги формални реченици, се претпочита директно и разбирливо изразување.

Тоа не значи дека Данците се груби или незаинтересирани за чувствата на соговорникот. Напротив, идејата е дека луѓето можат да комуницираат со меѓусебна почит без постојано да ја нагласуваат преку посебни зборови.

Интересно е што и благодарноста има специфично место во нордиските култури. Швеѓаните го користат зборот „tack“, Данците „tak“, Норвежаните и Исланѓаните „takk“, а Финците „kiitos“. Овие зборови се вообичаен дел од секојдневниот говор, но нивната употреба зависи од ситуацијата и од односот меѓу соговорниците.

Истражувањата за шведскиот збор „tack“ покажуваат дека благодарноста често е поврзана со идејата за заемност и рамноправност. Наместо да нагласува дека едно лице му е подредено на друго, таа служи за одржување природни и избалансирани општествени односи.

Понекогаш дури и претераното заблагодарување може да предизвика чудење. Хумелгрен наведува дека испраќањето многу формална благодарница по разговор за работа во Данска би можело да остави впечаток на претерување, па дури и на обид кандидатот да стекне посебна наклонетост кај работодавецот.

Во други земји, пак, истиот гест би се сметал за професионален и внимателен. Токму ваквите примери покажуваат колку правилата за пристојно однесување зависат од културната средина.

За туристите и странците што првпат ги посетуваат нордиските земји, ова може да биде важно сознание. Не треба секое кратко или директно барање да се толкува како знак на нељубезност, ниту отсуството на зборот „молам“ автоматски да се поврзува со лошо воспитување.

Во исто време, посетителите не мора целосно да се откажат од сопствените навики. Многу поважно е да го разберат локалниот начин на комуникација и да препознаат дека љубезноста може да се изрази на повеќе начини.

Нордиските земји на тој начин нудат интересен пример за разликата меѓу јазикот и културата. Иако немаат еден универзален збор што одговара на „молам“, располагаат со бројни начини да изразат почит, благодарност и внимателност кон другите.

На крајот, учтивоста не се мери само според тоа колку често ги изговараме зборовите „молам“ и „благодарам“. Во некои општества тие се основа на пристојната комуникација, додека во други истата порака се пренесува преку непосредност, тон на гласот и однесување.

Затоа, ако некогаш во Данска, Норвешка или Шведска слушнете некој да побара нешто без да каже „молам“, тоа не мора да значи дека е некултурен. Можеби едноставно живее во општество во кое почитта не се докажува со формалности, туку се подразбира во начинот на кој луѓето се однесуваат едни кон други.