Привремените вработувања стануваат сè почеста практика: Несигурност и во приватниот и во јавниот сектор

Сигурното работно место сè повеќе станува прашање што ги загрижува вработените во Македонија. Додека компаниите постојано укажуваат на недостиг од квалификувани работници, дел од нив се потпираат на договори со ограничено времетраење и различни форми на привремен ангажман. Ваквиот модел им овозможува поголема флексибилност на работодавачите, но за работниците често значи неизвесност околу продолжувањето на работниот однос и планирањето на сопствената иднина.

Проблемот не е ограничен само на приватните претпријатија. Прашања поврзани со временски ограничените ангажмани се појавуваат и во државната администрација и поширокиот јавен сектор, каде што не сите лица што извршуваат работни задачи имаат ист работен статус. Иако државните институции традиционално се поврзуваат со поголема сигурност на вработувањето, таа не важи подеднакво за сите ангажирани лица.

Во приватниот сектор, привремените ангажмани најчесто се поврзуваат со потребата компаниите да ги приспособат трошоците кон обемот на работа. Наместо долгорочно да се обврзат кон одреден број вработени, работодавачите можат да ангажираат кадар за конкретни проекти, сезонски активности или ограничен временски период. Меѓутоа, кога ваквите договори се користат за задачи што имаат постојан карактер, се отвора прашањето дали привременото вработување постепено станува замена за стабилен работен однос.

Истражување спроведено меѓу 115 претприемачи чии компании бележат брз раст покажува дека обезбедувањето квалификувана работна сила е еден од нивните најголеми предизвици. Работодавачите укажуваат дека не е тешко само да се пронајдат соодветни кандидати, туку и да се задржат оние што веќе стекнале искуство и добро ја познаваат работата. Недостигот од стручни кадри се чувствува во различни економски дејности, а иселувањето на младите и квалификувани работници дополнително го намалува изборот на домашниот пазар.

Податоците од истражувањето покажуваат дека 77 проценти од анкетираните претприемачи го финансираат работењето од сопствени средства, додека 99 проценти спроведувале одредени иновативни активности во своите компании. И покрај вложувањата во развој и нови решенија, човечките ресурси остануваат една од најчувствителните точки во нивното работење. Без доволно квалификувани и мотивирани работници, дури и компаниите со добри деловни перспективи можат да се соочат со ограничувања во растот.

За дел од работодавачите, привременото ангажирање претставува начин полесно да се управува со трошоците и потребите од работна сила. Во зависност од правната форма на ангажманот, компаниите можат да користат договори на определено време или услуги од посреднички агенции. Сепак, различните видови договори подразбираат различни законски права и обврски, па привременото ангажирање не значи автоматско ослободување на работодавачот од одговорностите кон работникот.

Од перспектива на вработените, најголемиот проблем често е неизвесноста. Лице кое работи со договор што истекува по неколку месеци потешко може да планира долгорочни финансиски обврски, особено ако не знае дали ангажманот ќе биде продолжен. Таквата состојба може да влијае врз одлуките за станбен кредит, основање семејство или други поголеми животни вложувања.

Неизвесноста станува уште поизразена кога временски ограничените договори се повторуваат подолг период. Работникот може со години да извршува исти задачи, да ги познава процедурите и да биде важен дел од работниот процес, а сепак да нема јасна претстава за својот иден статус. Тоа може да влијае врз неговата мотивација, чувството на припадност и подготвеноста долгорочно да остане кај истиот работодавач.

Слични дилеми постојат и во државната администрација, каде што, покрај редовно вработените административни службеници, можат да постојат и лица ангажирани на определено време или врз други договорни основи. Нивниот правен статус не е идентичен, а разликите можат да се однесуваат на времетраењето на ангажманот, начинот на избор и правата што произлегуваат од конкретниот договор. Затоа не може секое лице што работи во државна институција автоматски да се смета за вработено со трајно решен статус.

За лицата со временски ограничени ангажмани во јавниот сектор, истекувањето на договорот исто така може да донесе неизвесност. Дури и кога институцијата има континуирана потреба од одредени работни задачи, продолжувањето на ангажманот зависи од правната основа, предвидените работни места, расположливите средства и важечките процедури. Ова ја прави положбата на дел од ангажираните лица различна од онаа на службениците со работен однос на неопределено време.

За разлика од приватните компании, каде што одлуките за вработување во голема мера произлегуваат од деловните потреби, државните институции функционираат според посебни законски правила и буџетски ограничувања. Новите вработувања и одредени видови ангажмани се поврзани со систематизацијата, потребните одобренија и средствата предвидени за таа намена. Токму затоа прашањето за привремените ангажмани во администрацијата има и дополнителна димензија – транспарентноста и оправданоста на користењето јавни средства.

Доколку една институција подолг период се потпира на лица со нерешен долгорочен работен статус, може да се соочи со тешкотии во задржувањето на искусниот кадар. Честите промени на ангажираните лица бараат дополнително време за обука и запознавање со административните процедури. Последиците од таквата нестабилност можат да се одразат и врз ефикасноста на институцијата и квалитетот на услугите што ги добиваат граѓаните.

Сепак, потребно е да се прави разлика меѓу законски оправдан привремен ангажман и користење временски ограничени договори за долгорочни потреби. Во одредени ситуации, институциите и компаниите навистина имаат потреба од дополнителен кадар за конкретен период. Проблемот се појавува кога привременото решение се повторува без јасна перспектива, а работните задачи продолжуваат да постојат и по истекот на договорите.

Од друга страна, честото менување на персоналот не е секогаш финансиски поволно ниту за работодавачите. Компаниите кои постојано бараат нови работници трошат време и средства за огласување, избор на кандидати и обука. Кога искусен вработен ќе ја напушти фирмата, со него заминува и дел од практичното знаење за клиентите, работните процеси и организацијата.

Ова е особено значајно за претпријатијата што сакаат брзо да се развиваат. За одржлив раст не се доволни само инвестиции и нови технологии, туку е потребен и стабилен тим кој може да ги реализира деловните планови. Постојаното заменување на работниците може да ја намали продуктивноста и да го забави развојот, дури и кога компанијата располага со доволно финансиски средства.

Поради тоа, дел од претприемачите сметаат дека подобрите плати и работни услови се неопходни за задржување на квалитетниот кадар. Наместо постојано да се бараат краткорочни заштеди, компаниите треба да ја земат предвид и долгорочната вредност на искусните вработени. Поголемото вложување во луѓето може да придонесе за подобра организација, поголема продуктивност и помала потреба од постојано вработување нов персонал.

Технолошкиот напредок може да помогне во надминувањето на дел од кадровските проблеми, но не претставува целосно решение. Автоматизацијата и дигитализацијата овозможуваат одредени задачи да се извршуваат побрзо и со помалку ресурси, но во многу дејности и понатаму се неопходни стручност, практично искуство и непосредна човечка работа. Ова важи и за приватните претпријатија и за институциите кои секојдневно обезбедуваат услуги за граѓаните.

Прашањето за привремените вработувања затоа има пошироко значење од самото времетраење на договорите. Тоа е поврзано со квалитетот на работните места, можностите за професионален развој и способноста на организациите да ги задржат луѓето што им се потребни. Работодавачите имаат легитимна потреба од флексибилност, но работниците истовремено очекуваат предвидливи приходи и јасна перспектива за својата иднина.

За домашниот пазар на трудот, еден од главните предизвици ќе биде воспоставувањето подобра рамнотежа меѓу овие интереси. Во приватниот сектор тоа значи внимателно оценување на вистинските трошоци од честото менување на кадарот, додека во јавниот сектор особено значење имаат почитувањето на законските процедури, транспарентноста и реалното планирање на кадровските потреби.

Иако привремените ангажмани имаат свое место во современиот пазар на трудот, нивната долготрајна примена за постојани работни задачи може да создаде проблеми и за работниците и за организациите. Во услови кога квалификуваниот кадар станува сè повреден, стабилноста на работниот однос може да биде важна предност, а не само дополнителен трошок.

Податоците од истражувањето меѓу претприемачите ја покажуваат состојбата и предизвиците во деловниот сектор, но не даваат посебна статистичка слика за привремените ангажмани во државната администрација. За да се утврди колку е распространета оваа практика во јавниот сектор и дали нејзиниот обем расте, потребни се конкретни податоци од надлежните институции. Сепак, прашањето за сигурноста на работното место останува важно и за приватниот и за јавниот сектор, бидејќи зад секој договор стои работник чија егзистенција зависи од продолжувањето на ангажманот.