Европа се соочува со демографски пресврт: Населението може да почне да се намалува веќе од 2029 година

Европската Унија се приближува до демографска пресвртница која би можела сериозно да влијае врз економскиот развој и финансиската стабилност на земјите членки. Според проекциите на Европската комисија, бројот на жители на Унијата би можел да го достигне својот максимум уште во 2029 година, по што се очекува постепено и долгорочно намалување. Ваквиот развој отвора прашања за иднината на пазарот на трудот, пензиските системи и способноста на државите да ги финансираат растечките јавни трошоци.

Предупредувањето доаѓа во период кога стареењето на населението станува еден од најголемите економски предизвици за развиените земји. Агенцијата за кредитен рејтинг Moody’s оценува дека намалувањето на работоспособното население, заедно со зголемените издатоци за пензии, здравство и долгорочна грижа, ќе создаде дополнителен притисок врз државните буџети. Како што пренесува CNBC, последиците од овие промени би можеле да се почувствуваат многу порано отколку што вкупниот број жители ќе почне да опаѓа.

Главниот проблем не е само во тоа што населението ќе се намалува, туку и во промената на неговата старосна структура. Сè поголем дел од граѓаните ќе бидат во пензионерска возраст, додека бројот на луѓе кои работат и придонесуваат во јавните финансии ќе се намалува. Тоа значи дека помал број вработени ќе треба да обезбедуваат средства за системите од кои зависи сè поголем број постари лица.

Размерите на овој предизвик се гледаат и во проекциите за седумте најразвиени светски економии, познати како Г-7. Во моментов, на секое лице постаро од 65 години во овие земји доаѓаат приближно три лица во работоспособна возраст. До 2050 година се очекува тој сооднос да се намали на околу двајца работоспособни на еден постар жител.

Таквата промена може значително да го отежне финансирањето на пензиските и здравствените системи. Доколку бројот на работници се намалува, државите ќе имаат помалку можности да ги зголемуваат приходите преку придонеси и даноци, додека потребата од јавни услуги ќе продолжи да расте. Затоа стареењето на населението станува не само социјално, туку и сериозно буџетско прашање.

Оливие Шемла, потпретседател за кредитни стратегии и стандарди во Moody’s, објаснува дека демографските промени влијаат врз повеќе сегменти на економијата истовремено. Освен што можат да го забават економскиот раст, тие ја менуваат структурата на потрошувачката и влијаат врз финансиските пазари, каматните стапки и приносите на државните обврзници. Според него, овие ефекти постепено ќе стануваат сè позначајни при оценувањето на финансиската стабилност на државите.

Долги години зголемувањето на населението претставуваше важен извор на економски раст. Поголем број работници значеше поголем производствен капацитет, додека зголемувањето на бројот на домаќинства ја поттикнуваше побарувачката за станови, производи и услуги. Со падот на наталитетот и продолжувањето на животниот век, овој модел постепено се менува.

Намалувањето на работоспособното население може да создаде недостиг од кадар во различни индустрии и да ја ограничи можноста за проширување на производството. Истовремено, послабиот раст на бројот на потрошувачи може да влијае врз продажбата и инвестициите. Ова е причината поради која демографските промени се сметаат за долгорочен ризик за економскиот потенцијал, а не само за прашање поврзано со пензионирањето.

Според оценките на Moody’s, земјите во иднина ќе мора повеќе да се потпираат на растот на продуктивноста за да го одржат економскиот развој. Тоа подразбира поголема ефикасност во производството, подобра организација на работните процеси и примена на нови технологии. Сепак, дури и значителното зголемување на продуктивноста не мора целосно да ги надомести последиците од намалувањето на бројот на работници и потрошувачи.

Во таа насока, сè поголемо внимание привлекува улогата на вештачката интелигенција и автоматизацијата. Новите технологии можат да преземат дел од задачите што досега ги извршувале луѓето, да го забрзаат производството и да им помогнат на компаниите да работат со помал број вработени. Ваквите решенија би можеле да бидат особено важни во економии кои веќе се соочуваат со недостиг од работна сила.

Но технолошкиот напредок има и свои ограничувања. Шемла предупредува дека роботите и автоматизираните системи можат да ја зголемат понудата на производи и услуги, но не можат да ја заменат потрошувачката што ја создаваат луѓето. Доколку бројот на домаќинства и потрошувачи се намалува, побарувачката може да остане послаба и покрај зголемената производствена ефикасност.

Ова значи дека вештачката интелигенција може да ублажи дел од економските последици од стареењето, но не претставува целосно решение. За одржување на долгорочниот раст ќе бидат потребни и други мерки, особено во областите на вработувањето, продуктивноста и управувањето со јавните финансии.

Демографските предизвици, сепак, не се ограничени само на Европската Унија. Соединетите Американски Држави исто така се соочуваат со стареење на населението, но нивните проекции засега покажуваат поинаква динамика. Според основното сценарио на американското Биро за попис, населението на САД не би требало да го достигне својот максимум пред 2080 година.

Разликата во голема мера е поврзана со имиграцијата, која има значајна улога во одржувањето на растот на американското население. Според сценариото со ниска имиграција, неговиот максимум би можел да биде достигнат уште во 2043 година. Ако се исклучи влијанието на доселувањето, демографскиот пад во САД веќе би бил започнат.

Тоа покажува колку миграциските движења можат да влијаат врз вкупниот број жители и достапноста на работна сила. Сепак, имиграцијата не ги отстранува сите последици од стареењето, особено кога расте уделот на постарите лица и се зголемуваат трошоците за нивната здравствена и социјална заштита.

Уште поголем предизвик може да се појави во економиите во развој, каде што стареењето се одвива со голема брзина. Во Кина, уделот на населението постаро од 65 години се зголемил од 7 на 14 проценти за само две децении. Слични демографски движења се забележуваат и во Бразил, Тајланд и Турција.

За разлика од богатите западни економии, овие земји ќе мора да се справуваат со растечките трошоци за пензии и здравствена грижа при значително пониски нивоа на приходи. Тоа може да им остави помалку финансиски простор за инвестиции во инфраструктура, образование и други области неопходни за економски развој. Дополнителен проблем е што демографската промена кај дел од нив се случува многу побрзо отколку што се одвивала во Европа.

Во претходните извештаи Moody’s веќе предупреди дека стареењето на населението ќе има длабоки последици врз светската економија и ќе бара тешки политички одлуки. Владите ќе треба да најдат рамнотежа меѓу одржливоста на јавните финансии, заштитата на постарите граѓани и создавањето услови за економски раст. Колку подолго се одложуваат неопходните приспособувања, толку поголем може да стане финансискиот товар.

За Европската Унија, можниот демографски врв во 2029 година претставува предупредување дека периодот на постојан раст на населението се приближува кон крајот. Иако намалувањето на бројот на жители нема да се почувствува подеднакво во сите земји, стареењето веќе создава заеднички економски предизвик. Во наредните децении, способноста на европските економии да произведуваат повеќе со пом