Европа се соочува со недостиг на компири: Помфритот може да стане поскап

Европскиот пазар на компири се соочува со неочекуван пресврт. По минатогодишното рекордно производство, кое предизвика голем вишок и пад на цените, годинава ситуацијата е сосема поинаква. Екстремните летни температури, намалените површини за одгледување и последиците од трговските ограничувања создадоа услови за значително намалување на производството, што би можело да се одрази и врз цените на еден од најпопуларните прехранбени производи во Европа – помфритот.

Особено погодени се Германија, Франција, Белгија и Холандија, земји што имаат клучна улога во европското производство и преработка на компири. Токму од овие пазари потекнува значителен дел од суровината што ја користи индустријата за замрзнат помфрит, која снабдува супермаркети, ресторани и меѓународни синџири за брза храна.

Според анализата на непрофитната организација „Енергетска и климатска интелигенција“ (ECIU), екстремните временски услови предизвикале загуба на приближно 3,1 милиони тони компири. Финансиската вредност на изгубеното производство се проценува на 400 до 620 милиони евра.

Овие загуби дополнително ја влошуваат ситуацијата на пазарот, кој и без влијанието на високите температури се подготвуваше за помало производство. По рекордната жетва во 2025 година, европските земјоделци ги намалија површините засадени со компири, што придонесе годинава да се очекуваат приближно 3,6 милиони тони помалку.

Комбинацијата од намаленото производство и неповолните временски услови создаде сериозен притисок врз европскиот пазар. Според прогнозите на ECIU, вкупното производство во четирите водечки земји би можело да се намали од рекордните 27,3 милиони тони во 2025 година на приближно 19,5 до 20,5 милиони тони годинава.

Доколку овие проценки се остварат, станува збор за еден од најизразените пресврти на европскиот пазар на компири во последниот период.

Минатогодишната ситуација беше речиси спротивна. Големото производство создаде вишок што пазарот не можеше целосно да го апсорбира, поради што цените нагло се намалија. Во Белгија, која е еден од најзначајните европски центри за преработка на компири, референтната цена во одреден период падна речиси на нула.

За многу земјоделци тоа значеше дека произведените количества повеќе не можат да се продадат по цена што би ги покрила трошоците. Дел од вишокот бил дониран, искористен за исхрана на добитокот или отстранет на други начини.

Ваквите пазарни услови ги натераа производителите да ги преиспитаат своите планови за следната сезона. Наместо повторно да ризикуваат со големи количества што би можеле да останат непродадени, дел од нив одлучија да засадат помали површини.

Дополнителен проблем создадоа американските царини и зголемената конкуренција од азиските производители, кои ја отежнаа продажбата на европскиот замрзнат помфрит на меѓународните пазари.

Намалената извозна побарувачка влијаеше врз преработувачката индустрија, а посредно и врз одлуките на земјоделците за тоа колку компири да произведуваат.

Сепак, најголемото изненадување дојде од временските услови. Европа во текот на летото беше погодена од пет интензивни топлотни бранови, кои негативно влијаеја врз развојот на компирите.

Високите температури и недостигот од влага го забавија растот на растенијата и го намалија приносот. Последиците не се однесуваат само на вкупните количества, туку и на квалитетот на произведените компири.

Ова е особено значајно за индустриската преработка, бидејќи производството на помфрит бара компири што исполнуваат одредени стандарди во поглед на големината, структурата и квалитетот.

Крег Елиот, пазарен аналитичар за Европа, Блискиот Исток и Африка во компанијата Expana, оценува дека европскиот пазар за само една година преминал од рекордно производство кон можност за рекордно ниски количества, доколку актуелните прогнози се покажат како точни.

Според него, производителите очекувале помала жетва поради намалените засадени површини, но не можеле да го предвидат дополнителниот удар од последователните топлотни бранови.

Ваквиот развој на настаните создава дополнителна неизвесност и за земјоделците и за преработувачките компании.

Посебен предизвик претставува начинот на кој се организира продажбата на компирите наменети за индустриска преработка.

Според Елиот, околу 80 проценти од овие компири годинава се продаваат врз основа на однапред склучени договори. Во претходните години, овој удел изнесувал приближно 50 до 60 проценти.

Тоа значи дека голем дел од земјоделците се обврзале да испорачаат одредени количества по однапред договорени цени, уште пред да станат јасни последиците од екстремните временски услови.

Оние што склучиле договори во период кога се очекувале пониски пазарни цени, сега се соочуваат со ситуација во која вредноста на компирите на слободниот пазар значително се зголемува.

Сепак, тие не можат едноставно да ги променат договорените услови и да ја искористат повисоката пазарна цена.

Истовремено, производителите што располагаат со количества кои не се опфатени со претходни договори можат да ги понудат на пазарот по значително повисоки цени.

Разликите се особено впечатливи кај младите компири наменети за преработка. Во одредени делови од Европа нивната цена достигнува до 250 евра за тон, додека пред една година изнесувала приближно 30 евра.

Слично движење е забележано и во Франција. На 3 септември, цената на компирите за директна потрошувачка достигнала 520 евра за тон, во споредба со претходните 310 евра.

Овие податоци покажуваат колку брзо може да се промени пазарот кога намаленото производство ќе се совпадне со неповолни временски услови и ограничена понуда.

Сепак, поскапувањето на суровината не мора веднаш да се пренесе врз крајните потрошувачи.

Големите преработувачки компании често располагаат со претходно договорени количества, додека дел од производството се потпира и на залихите создадени во претходната сезона.

Токму тие залихи засега претставуваат важна заштита од непосреден недостиг.

Според Седрик Портер, уредник на специјализираната информативна служба „Светски пазар на компири“, преостанатите количества од минатогодишната рекордна жетва би требало да бидат доволни за снабдување на пазарот до Божиќ.

Но, доколку новата жетва навистина биде толку мала колку што покажуваат проценките, постојните резерви само привремено ќе го одложат проблемот.

Портер предупредува дека последиците од намаленото производство би можеле да станат видливи на полиците во супермаркетите до Велигден.

Тоа значи дека европските потрошувачи можеби нема веднаш да почувствуваат недостиг или значително поскапување, но состојбата би можела да се промени во наредните месеци.

Посебно внимание се посветува на пазарот на замрзнат помфрит, кој има големо значење за европската прехранбена индустрија.

Белгија, Холандија, Франција и Германија се меѓу земјите што имаат развиени производствени капацитети и воспоставени меѓународни синџири за снабдување.

Намаленото производство на компири во овие земји може да влијае врз трошоците на преработувачите, кои покрај суровината мора да ги покријат и трошоците за енергија, транспорт, складирање и пакување.

Доколку компаниите не успеат да обезбедат доволни количества по претходно договорените цени, дел од дополнителните трошоци би можеле да се пренесат врз трговците, рестораните и крајните потрошувачи.

Сепак, конечниот ефект врз малопродажните цени ќе зависи од расположливите резерви, договорите за снабдување и движењата на меѓународниот пазар.

Актуелната состојба повторно ја отвора и пошироката дебата за влијанието на климатските промени врз европското земјоделство.

Компирот е култура чиј принос и квалитет во голема мера зависат од временските услови во текот на растењето. Продолжените периоди на високи температури и недостигот од влага можат значително да го нарушат производството.

Кога ваквите услови ќе се совпаднат со намалени засадени површини, пазарните последици стануваат уште поизразени.

Европските производители сега се наоѓаат пред дополнителен предизвик. По сезоната во која големото производство доведе до ниски цени, следува година во која намалените количества создаваат притисок во спротивна насока.

Ваквите нагли промени го отежнуваат планирањето на производството и ги зголемуваат ризиците за земјоделците, особено за оние што се обврзани со долгорочни договори.

За потрошувачите, пак, најважното прашање е дали намалената европска жетва ќе се претвори во повисоки цени на компирите и производите што се добиваат од нив.

Одговорот во голема мера ќе зависи од тоа колку долго ќе траат постојните залихи и дали преработувачката индустрија ќе успее да го надомести очекуваниот недостиг.

Доколку прогнозите се остварат, Европа би можела во наредните месеци да се соочи со поскапи компири и дополнителен притисок врз производството на помфрит. По минатогодишниот вишок, кој ги доведе цените речиси до нула на одредени пазари, новата сезона покажува колку брзо може да се промени рамнотежата меѓу понудата и побарувачката на еден од најважните европски земјоделски производи.