Помал род, уште пониски цени: Што се случува со преспанското јаболко?

Годинашната берба на јаболката во Преспа започнува во исклучително тешки економски услови. Иако временските непогоди го намалија производството, откупните цени наместо да растат бележат значителен пад. Производителите се соочуваат со ситуација во која приходите од продажбата тешко можат да ги покријат трошоците за одгледување, берба и транспорт, поради што дел од нив сè уште се двоумат дали воопшто им се исплати да ги соберат плодовите.

Најголемиот проблем е ниската откупна цена на индустриското јаболко, која на почетокот на октомври изнесува само четири денари за килограм. Истовремено, сезонските работници за еден работен ден бараат приближно 3.000 денари. Ваквиот сооднос меѓу приходите и трошоците ја доведува во прашање економската исплатливост на производството.

Едноставната пресметка покажува дека овоштарот треба да продаде дури 750 килограми индустриски јаболка само за да обезбеди средства за една работничка дневница. Притоа, во пресметката не се вклучени трошоците за одржување на овоштарниците, земјоделската механизација, заштитните средства, ѓубривата, наводнувањето и транспортот.

Ова значи дека дури и кога производителот ќе успее да го продаде целиот род, не постои гаранција дека остварените приходи ќе бидат доволни за покривање на вложувањата во текот на годината.

Ниските цени веќе се одразуваат врз динамиката на бербата. Иако сезоната официјално започна, во дел од преспанските овоштарници јаболката сè уште остануваат на дрвјата. Производителите внимателно ги пресметуваат трошоците, бидејќи секој дополнителен работен ден претставува нов финансиски товар.

Проблемот не е ограничен само на индустриското јаболко. Според информациите од производителите, конзумното јаболко годинава се откупува по цена од приближно 15 денари за килограм, што исто така претставува значително намалување во споредба со претходната сезона.

Лани, според овоштарите, индустриските јаболка достигнувале откупни цени од 10 до 11 денари за килограм, додека конзумните се продавале по 25 до 30 денари.

Разликата е особено изразена кај јаболката наменети за индустриска преработка. Во споредба со минатогодишната цена од 10 денари, сегашните четири денари претставуваат намалување од 60 проценти. Доколку за споредба се земе минатогодишната цена од 11 денари, падот е уште поголем.

Ваквото намалување директно влијае врз приходите на производителите, особено ако се има предвид дека трошоците за работна сила и производство не го следат истиот надолен тренд.

За да се согледаат размерите на проблемот, доволно е да се пресмета вредноста на еден камион натоварен со десет тони индустриски јаболка. По сегашната откупна цена, производителот за целото количество би добил само 40.000 денари.

Од тие средства допрва треба да се покријат сите трошоци поврзани со производството и бербата. Поради тоа, дури и продажбата на поголеми количества не мора да значи дека земјоделецот ќе оствари добивка.

Особено загрижува фактот што годинава Преспа не се соочува со прекумерно производство што би можело да го објасни падот на цените преку зголемената понуда.

Напротив, производителите посочуваат дека пролетниот мраз и другите неповолни временски услови предизвикале значителни штети во овоштарниците. Според процените на дел од нив, годинашниот род е намален дури за половина.

Тоа значи дека овоштарите истовремено се соочуваат со две неповолни околности: располагаат со помали количества јаболка за продажба, а за секој продаден килограм добиваат значително помалку пари.

Дополнителен проблем е недостигот од сезонски работници. Бербата бара значителен човечки ангажман во релативно краток период, а производителите имаат сè поголеми тешкотии да обезбедат доволно работна сила.

Повисоките дневници дополнително ги зголемуваат производствените трошоци. Во услови на ниски откупни цени, ангажирањето работници станува финансиски ризик, особено за помалите производители што немаат доволно сопствена работна сила.

Состојбата станува уште понеобична кога домашните случувања ќе се споредат со прогнозите за европскиот пазар на јаболка.

Според прогнозата на Светската асоцијација за јаболка и круши, производството во водечките земји на Европската Унија годинава се проценува на приближно 9,5 милиони тони.

Тоа претставува намалување од 15,6 проценти во споредба со конечните резултати од претходната година. Истовремено, очекуваното производство е за 14,3 проценти помало од просекот во последните три години.

Особено значајни се прогнозите за сортата ајдаред, која има важно место и во преспанското овоштарство. Европското производство на оваа сорта се очекува да биде намалено за речиси 20 проценти.

Овие податоци укажуваат дека намалениот род не е карактеристичен само за Македонија. Слични производствени предизвици се забележуваат и на поширокиот европски пазар.

Сепак, помалото производство не значи автоматски дека откупните цени мора да се зголемат. Формирањето на цените зависи од повеќе фактори, вклучувајќи ги квалитетот на плодовите, сортата, условите за складирање, побарувачката, транспортните трошоци и можностите за извоз.

Значајна улога има и разликата меѓу индустриското и конзумното јаболко. Производите наменети за преработка и оние што се продаваат за директна потрошувачка функционираат во различни пазарни сегменти, поради што нивните цени не мора да се движат во иста насока.

Но, фактот дека европското производство се намалува, додека преспанските овоштари добиваат значително пониски цени, повторно го отвора прашањето за положбата на домашните земјоделци во синџирот на снабдување.

Производителите вложуваат средства и труд во текот на целата година, но конечната откупна цена често ја дознаваат непосредно пред бербата. Во такви околности, можностите за долгорочно финансиско планирање се ограничени.

Дополнителна неизвесност создаваат условите под кои се врши откупот, особено кога производителите немаат доволно алтернативни купувачи или соодветни капацитети за складирање.

Начинот на формирање на откупните цени веќе го привлече вниманието и на Комисијата за заштита на конкуренцијата.

На 28 септември Комисијата соопшти дека извршила контроли во повеќе од 30 откупни центри во Ресен, Струмица, Гевгелија и Кривогаштани. Проверките опфатиле повеќе земјоделски производи, меѓу кои и јаболката.

Во рамките на контролите биле прибирани информации за начинот на формирање и менување на откупните цени, како и за условите под кои се врши откупот.

Според објавените информации, првичната обработка на податоците покажала одредени индиции за можни прекршувања на правилата за конкуренција.

Сепак, постапката сè уште трае и не е донесен конечен заклучок. Затоа, во оваа фаза не може да се тврди дека е утврдено незаконско договарање на цените или друго прекршување на прописите.

Резултатите од контролите би можеле да дадат појасна слика за состојбата на откупниот пазар и за факторите што влијаат врз цените што ги добиваат земјоделците.

Покрај ниските откупни цени и зголемените производствени трошоци, преспанските овоштари се соочуваат и со проблеми поврзани со исплатата на финансиската поддршка.

Производителите посочуваат дека сè уште ги очекуваат дополнителните два денари за килограм за предадените јаболка од реколтата во 2024 година.

Овие средства се особено значајни во период кога приходите од тековната сезона се намалени, а производителите мора да обезбедат пари за бербата и за подготовките за следната производствена година.

Од Министерството за земјоделство информираат дека постапката за оваа мерка е во тек и дека финансиската поддршка ќе ги опфати производителите што навремено поднеле барања и ги исполнуваат предвидените услови.

Во однос на годинашните откупни цени, Министерството посочува дека станува збор за пазарна категорија што не може административно да ја определува.

Тоа значи дека производителите засега мора да ги носат своите деловни одлуки врз основа на понудените откупни цени, сопствените трошоци и можностите за продажба.

Меѓутоа, за разлика од многу други производи, свежото овошје има ограничен период во кој може да се собере, складира и пласира на пазарот.

Одложувањето на бербата не може да трае бесконечно. Доколку плодовите останат предолго на дрвјата, постои ризик да го изгубат квалитетот, што дополнително може да ја намали нивната продажна вредност.

Токму затоа производителите се наоѓаат пред тешка одлука. Од една страна, сегашните цени за дел од нив се економски неприфатливи. Од друга страна, секое понатамошно одложување може да предизвика дополнителни загуби.

Проблемите во Преспа го отвораат и поширокото прашање за долгорочната одржливост на домашното овоштарство.

Производството на јаболка бара постојани вложувања во одржување на насадите, заштита од болести и временски непогоди, обезбедување работна сила и модернизација на производствените процеси.

Кога откупните цени значително се намалуваат, производителите имаат помалку средства за инвестиции во следната сезона. Тоа може да влијае врз квалитетот на производството и врз нивната способност да се приспособат на новите пазарни услови.

Дополнителен предизвик претставуваат климатските ризици. Пролетните мразеви и другите екстремни временски појави можат сериозно да го намалат родот, додека трошоците за производство во голема мера остануваат непроменети.

Во вакви услови, стабилноста на приходите станува едно од најважните прашања за иднината на преспанското овоштарство.

Годинашната сезона покажува дека количината на произведеното овошје не е единствениот фактор што ја определува економската состојба на земјоделците. Подеднакво важни се откупните услови, пристапот до пазарите и соодносот меѓу продажните цени и производствените трошоци.

Иако помалиот род вообичаено може да создаде очекувања за повисоки цени, случувањата во Преспа покажуваат дека пазарната реалност е многу посложена.

За производителите, најважното прашање во моментов не е само колку јаболка ќе успеат да соберат, туку колкав дел од вложените средства ќе можат да повратат.

Доколку откупните цени останат на сегашното ниво, дел од овоштарите би можеле да ја завршат сезоната со приходи што нема да бидат доволни за покривање на трошоците.

Затоа, годинашниот јаболкобер во Преспа претставува многу повеќе од сезонски проблем со ниски цени. Тој повторно го поставува прашањето дали производството на еден од најпрепознатливите македонски земјоделски производи може да остане економски одржливо во услови на сè поголеми трошоци, неизвесен пласман и нестабилни откупни цени.