Наместо имплант – нов природен заб? Јапонците тестираат револуционерна терапија

Можноста човекот еден ден повторно да добие природен заб наместо имплант звучи како идеја од научна фантастика, но во Јапонија веќе се развива експериментален лек кој се обидува да активира дел од природниот механизам за развој на забите. Истражувањето веќе ја помина првата фаза на испитување кај луѓе, а следниот голем чекор треба да покаже дали терапијата навистина може да предизвика развој на заб кај одредени пациенти.

Лекот е познат под развојната ознака TRG035 и функционира на сосема поинаков принцип од имплантите, протезите и другите современи стоматолошки решенија. Наместо изгубениот или неразвиениот заб да се замени со вештачки, истражувачите се обидуваат да му овозможат на организмот самиот да го продолжи природниот процес на создавање заб.

Човекот вообичаено во текот на животот добива два комплекта заби – млечни и трајни. Откако ќе се изгуби траен заб, современата стоматологија располага со повеќе начини да го замени, но човечката вилица природно не создава уште еден заб на неговото место.

Кај некои животни ситуацијата е сосема поинаква. Ајкулите, на пример, можат постојано да ги заменуваат изгубените заби, додека кај луѓето и кај повеќето цицачи природниот процес практично завршува по развојот на трајните заби.

Јапонските истражувачи се обидуваат да откријат дали дел од тој природен механизам сепак може повторно да се активира.

Во центарот на истражувањето се наоѓа протеин познат како USAG-1, кој учествува во регулирањето на развојот на забите. Тој влијае врз важни сигнални механизми во организмот, меѓу кои BMP и Wnt, кои имаат улога во формирањето и развојот на забните структури.

Наједноставно кажано, USAG-1 може да се замисли како еден вид биолошка сопирачка. Експерименталното антитело TRG035 е создадено со цел да ја блокира таа сопирачка и на тој начин да им овозможи на природните развојни сигнали повторно да продолжат со работа.

Тоа, сепак, не значи дека лекот создава заб од ништо. TRG035 не внесува нови матични клетки и самостојно не создава глеѓ, корен или други делови на забот. Идејата е да се отстрани една од пречките што го ограничуваат процесот на развој и да му се овозможи на организмот да го продолжи она за што веќе има биолошки потенцијал.

Токму тука се наоѓа и еден од најголемите предизвици. Сигналните механизми врз кои влијае терапијата не се поврзани само со забите, туку имаат функции и во други ткива во организмот. Поради тоа истражувачите мора внимателно да утврдат како да влијаат врз развојот на забот без несакано да предизвикаат промени на други места.

Првите значајни резултати беа добиени во претклинички испитувања. Во истражување објавено во 2021 година, научниците работеле со глувци кај кои развојот на одредени забни зачетоци бил запрен поради генетски промени. По блокирањето на USAG-1, дел од тие структури продолжиле да се развиваат, а една системска примена на избраното антитело била доволна за да се појави целосна забна структура.

Но глувците не се идеален модел за човечките заби, меѓу другото и затоа што нивните секачи растат во текот на целиот живот. Поради тоа истражувачите ја тестирале терапијата и кај ферети, животни кои, како луѓето, имаат млечни и трајни заби.

И кај нив блокирањето на USAG-1 довело до создавање дополнителен заб.

Тоа беше важен доказ дека концептот може да функционира кај животни, но не претставува доказ дека истиот резултат ќе биде постигнат и кај луѓето. Уште поважно, самото појавување структура што изгледа како заб не е доволно за терапијата да се смета за успешна.

За стоматологијата е важно новиот заб да има правилна круна и корен, да биде стабилно поврзан со вилицата, да израсне на вистинското место и под правилен агол и да може нормално да учествува во џвакањето. На крајот, таквиот заб би требало да остане функционален со години.

Следниот голем чекор започна во октомври 2024 година, кога во Универзитетската болница во Кјото, во соработка со болницата Kitano и компанијата Toregem BioPharma, почна првото испитување на TRG035 кај луѓе.

Во првата фаза било планирано да бидат вклучени 30 здрави мажи на возраст од 30 до 64 години на кои им недостасувал најмалку еден катник. Испитувањето било организирано како рандомизирана, двојно слепа и плацебо контролирана студија, а учесниците добиле една интравенска доза од лекот или плацебо.

Сепак, оваа фаза не требало да одговори на прашањето дали на луѓето ќе им израснат нови заби. Нејзината главна задача била да се испитаат безбедноста и подносливоста на TRG035, како и начинот на кој лекот се однесува во организмот.

Првата фаза во јапонскиот регистар е означена како завршена, а Toregem кон крајот на 2025 година соопштил дека безбедноста на лекот била потврдена. Но тука е потребна голема претпазливост. Детални, рецензирани клинички резултати со целосни податоци за несаканите ефекти и резултатите кај различните дози сè уште не се јавно објавени.

Исто така, првата фаза не докажала дека кај испитаниците израснал нов функционален заб.

Вистинскиот тест за концептот треба да дојде во следната фаза. Во август 2026 година јапонската Агенција за фармацевтски и медицински производи ја завршила потребната проверка на пријавата за испитување од фаза IIa кај лица со вродено отсуство на заби.

Токму тие пациенти се најважната целна група на терапијата.

Кај некои луѓе еден или повеќе трајни заби воопшто не се развиваат. Кога недостигаат поголем број заби, последиците можат да бидат значителни и да влијаат врз џвакањето, говорот, развојот на вилицата, исхраната и изгледот.

Јапонското Министерство за здравство во септември 2025 година му доделило на TRG035 статус на лек за ретка болест поврзана со тешка вродена олигодонција. Тоа не значи дека лекот е одобрен за употреба или дека неговата ефикасност е докажана. Статусот овозможува регулаторна и развојна поддршка за терапија на сериозна ретка состојба за која нема задоволително решение.

Фазата IIa затоа ќе биде многу поважна за одговорот на прашањето што ја интересира јавноста – дали блокирањето на USAG-1 навистина може да предизвика развој на нова забна структура кај човек.

Истражувачите ќе треба да утврдат кај колкав дел од пациентите се јавува таков ефект, колку време е потребно, каква структура се создава и дали добиениот заб може нормално да функционира.

Но меѓу терапија за луѓе чии заби никогаш не се развиле и инјекција што ќе создаде нов заб на местото на изгубен катник постои огромна разлика.

Засега нема доказ дека TRG035 може да му создаде нов заб на возрасен човек кој претходно имал нормално развиен заб, а потоа го изгубил поради кариес, пародонтална болест, повреда или друга причина.

Кај пациентите со вродено отсуство на заби може да постои развојно запрен забен зачеток врз кој терапијата би можела да делува. Кај заб што нормално постоел со години, а подоцна бил изгубен, таквиот биолошки механизам можеби повеќе не постои.

Постојат случаи на дополнителни заби што се развиваат надвор од вообичаениот број, што покажува дека човечкиот организам во одредени ситуации има поголем потенцијал за создавање заби отколку што долго се претпоставувало. Но тоа не значи дека под секој изгубен заб се наоѓа „резервен“ зачеток кој само чека да биде активиран.

Дури и доколку таков потенцијал постои, остануваат бројни прашања. Научниците треба да научат како да контролираат кој заб ќе се развие, на кое место ќе израсне, под каков агол и во колкав број. Нов заб што ќе се појави на погрешно место би можел да создаде нов стоматолошки проблем наместо да реши постоечки.

Потребно е да се следат и долгорочната безбедност, имунолошката реакција и можните ефекти врз другите делови од организмот. Во претклиничките испитувања терапијата била применувана системски кај животните, а и во првата фаза кај луѓето TRG035 бил даден интравенски. Значи, не станува збор за едноставна локална инјекција во непцето по која на истото место автоматски ќе израсне нов заб.

Компанијата Toregem го споменува периодот околу 2030 година како можен развоен рок за појавување на лекот на пазарот. Сепак, тоа останува цел, а не гарантиран датум. Пред евентуално одобрување треба да се докаже дека терапијата навистина делува, да се утврдат соодветните дози и возраста на пациентите, да се испита долгорочната безбедност и да се покаже дека создадениот заб е функционален.

Ако терапијата успее дури и само кај деца и млади лица со тешка вродена олигодонција, тоа би претставувало голем напредок во регенеративната медицина. Природен заб што расте заедно со вилицата и има сопствени структури би можел да понуди предности што денешните протетски решенија тешко можат целосно да ги заменат.

Но времето кога секој изгубен заб ќе може едноставно да се замени со инјекција сè уште не е дојдено. Науката направи важен чекор кон можноста повторно да го активира природниот развој на забите, но допрва треба да покаже колку далеку навистина може да стигне.

До тогаш, имплантите, протезите и другите стоматолошки решенија остануваат реалност, а редовната грижа за природните заби е многу посигурна стратегија отколку надежта дека наскоро сите ќе добиеме трет комплет.