Македонија произведува сè повеќе струја од сонце, но се појави нов проблем: Кога да се продаде?

Соларната енергија за само неколку години стана значаен дел од македонскиот енергетски систем, но брзиот раст на новите капацитети отвора проблеми што повеќе не можат да се решаваат само со изградба на дополнителни фотоволтаични централи. Следниот голем предизвик е произведената електрична енергија подобро да се распореди, складира и продава во часовите кога има поголема вредност на пазарот.

Токму тоа беше една од главните пораки на петтата годишна конференција на Македонската соларна асоцијација – Солар Македонија, на која претставници на институциите, енергетските компании, инвеститорите и експертите разговараа за следната фаза од развојот на обновливите извори во земјата.

Министерката за енергетика, рударство и минерални суровини Сања Божиновска оцени дека соларната енергија веќе не треба да се гледа како технологија на иднината, бидејќи таа веќе е реалност во македонската енергетика. Но по периодот на брза изградба, според неа, сега е потребен поголем ред во системот, подобро планирање и поголема предвидливост за инвеститорите.

Еден од клучните проблеми е што изградбата на нови капацитети не може неограничено да продолжува доколку електроенергетската мрежа не може безбедно да ја прифати произведената електрична енергија.

Затоа идниот развој на соларниот сектор ќе мора многу повеќе да се усогласува со можностите на преносната и дистрибутивната мрежа. Наместо прво да се изградат централите, а потоа да се бара начин како да се приклучат и интегрираат во системот, идејата е капацитетите и мрежата да се развиваат паралелно.

Колку е сложен проблемот покажуваат и податоците од работењето на електроенергетскиот систем.

Александар Пауновски од МЕПСО посочи дека силниот инвестициски бран во соларни електрани создава два различни предизвици. Во текот на денот, кога сончевото производство е најголемо, во системот влегуваат големи количества електрична енергија и може да се појави дебаланс.

Спротивен проблем се јавува во вечерните часови, особено во пролет и есен, кога потрошувачката може да биде ниска, а операторот мора да управува со високите напони во мрежата.

Дополнителен предизвик е што дел од соларните централи сè уште не се целосно видливи за македонскиот диспечерски центар. Без точна слика за производството, управувањето со системот станува потешко, особено во периоди кога има големи промени меѓу производството и потрошувачката.

Поради тоа, паралелно со новите соларни и ветерни капацитети, потребни се инвестиции во зајакнување и дигитализација на мрежата. Сè поголемо значење ќе имаат и батериските системи, кои можат да ја складираат електричната енергија во периодите кога производството е големо и да ја вратат во системот кога побарувачката и цената се повисоки.

Токму тука се појавува уште една голема промена за сопствениците на соларни централи. Во првата фаза од соларниот инвестициски бум пресметката беше релативно едноставна – колку повеќе електрична енергија произведува централата, толку поголем приход може да оствари.

Пазарот денес функционира поинаку.

Не е доволно само да се произведат големи количества електрична енергија. Сè поважно станува во кој дел од денот таа се продава.

Митко Огненоски од МЕМО го илустрираше проблемот со цените од јули. Просечната цена на пазарот ден однапред изнесувала 93 евра за мегават-час. Но во периодот од 9 до 20 часот, кога производството од соларните централи е најголемо, просечната цена била само 60 евра за мегават-час.

Разликата покажува како масовното соларно производство може да влијае врз економската исплатливост на инвестицијата. Централата може да произведува најмногу токму во часовите кога големата понуда ја намалува вредноста на електричната енергија.

Тоа значи дека инвеститорите повеќе не можат да ја следат само просечната дневна цена. За нив станува важен целиот ценовен профил во текот на денот и вредноста што произведената електрична енергија ја има во конкретниот час.

Тука батериското складирање може значително да ја промени пресметката. Наместо целата произведена електрична енергија веднаш да се пласира на пазарот во период кога цените се пониски, дел од неа може да се складира и да се продаде подоцна, кога производството од сонце опаѓа, а пазарната цена може да биде повисока.

Но ниту инвестицијата во батерии не е едноставен процес.

Адвокатот Дејан Алексов од адвокатската канцеларија „Алме“ посочи дека зад еден ваков проект стојат голем број правни, технички и економски услови. Не е доволно инвеститорот само да набави батерии и да најде простор каде ќе ги постави.

Потребно е соодветно земјиште, усогласување со правилата за животна средина, решавање на прашањето за бучавата и оддалеченоста од населени места, како и обезбедување соодветна точка за приклучување на мрежата. Сите овие елементи на крајот одредуваат дали проектот ќе биде правно и економски одржлив.

Затоа инвеститорите сè повеќе бараат предвидлив систем во кој однапред ќе знаат под кои услови можат да инвестираат, каде има простор за нови капацитети и какви обврски ќе треба да исполнат.

Новата регулатива и годишните планови треба да помогнат токму во таа насока. Намерата е развојот на новите капацитети да се приспособи на реалните можности на електроенергетската инфраструктура, наместо мрежата подоцна да се приспособува на веќе изградените проекти.

За Македонија тоа означува нова фаза во соларниот бум. Прашањето повеќе не е само колку нови мегавати може да се изградат, туку колку од нив системот може безбедно да прифати и колку произведената електрична енергија ќе биде економски вредна.

Соларните централи остануваат важен дел од енергетската транзиција, но нивниот иден успех сè повеќе ќе зависи од мрежата, батериите и пазарот.

Во систем со големо производство од сонце, најмногу произведена електрична енергија не мора автоматски да значи и најголема заработка. Следната битка во соларниот сектор затоа нема да биде само за производство, туку и за вистинскиот момент кога електричната енергија ќе се складира, користи или продава.