Истражување на девет милиони луѓе откри кои професии се најмалку поврзани со Алцхајмер

Работата што ја извршуваме со години можеби не влијае само врз приходите, животниот стил и секојдневните навики, туку и врз начинот на кој нашиот мозок функционира во текот на стареењето. Ново големо истражување на научници од Харвард привлече внимание токму поради ова прашање, анализирајќи дали одредени професии се поврзани со пониска смртност од Алцхајмерова болест.

Истражувачите разгледале податоци за повеќе од девет милиони луѓе и споредиле дури 443 различни занимања. Резултатите, објавени во медицинското списание BMJ, покажале интересен образец: најниска стапка на смртност поврзана со Алцхајмерова болест била забележана кај таксистите и возачите на брза помош. Станува збор за наод што не значи дека овие професии го спречуваат развојот на болеста, но отвора интересно прашање за тоа каков тип на секојдневна ментална активност би можел да има улога.

Според податоците од истражувањето, околу еден процент од таксистите во анализираната група починале со Алцхајмерова болест како причина за смрт, додека кај општата популација уделот бил близу четири проценти. Сличен образец бил забележан и кај возачите на брза помош, што дополнително го насочило вниманието на истражувачите кон природата на овие работни места, а не само кон фактот дека станува збор за професии поврзани со возење.

Едно од можните објаснувања се поврзува со хипокампусот, дел од мозокот кој има клучна улога во меморијата и просторната ориентација. Токму оваа мозочна структура е меѓу областите кои можат да бидат погодени во раните фази на Алцхајмеровата болест, па научниците се заинтересирани за тоа дали долгогодишното интензивно користење на способностите поврзани со навигацијата може да има одредено значење.

Таксистот, на пример, не треба само да управува со автомобил. Во текот на работниот ден тој постојано мора да размислува каде се наоѓа, каде треба да стигне, која улица да ја избере, како да реагира ако одреден пат е затворен, каде се очекува сообраќаен метеж и која алтернативна рута е најдобра во дадениот момент. Тоа значи дека просторната ориентација и донесувањето одлуки се дел од работата, а не само дополнителна активност.

Особено интересни се претходните истражувања спроведени кај лондонските таксисти. За да добијат професионална лиценца, тие традиционално морале да совладаат исклучително сложена мрежа од улици, знаменитости и локации низ градот. Научните студии покажале дека долгогодишното совладување на ваква просторна мрежа е поврзано со разлики во хипокампусот, што претставува еден од аргументите поради кои истражувачите денес повторно се навраќаат на можната врска меѓу навигацијата и здравјето на мозокот.

Сепак, новото истражување открило уште еден интересен детал. Нискиот удел на смртност поврзана со Алцхајмерова болест не бил забележан на ист начин кај возачите на автобуси и доставувачите, иако и тие значителен дел од работното време го поминуваат зад воланот. Една од можните причини е тоа што нивната работа почесто се одвива по однапред утврдени и повторливи маршрути, додека таксистите мораат постојано да се снаоѓаат во различни делови од градот и да носат одлуки за најсоодветната насока.

Токму оваа разлика е важна бидејќи укажува дека евентуалниот ефект можеби не е поврзан со самото возење автомобил. Ако навигацијата и просторната меморија навистина имаат улога, тогаш значењето би можело да лежи во постојаното активирање на мозочните функции што се користат при ориентација, паметење и решавање просторни проблеми.

Тоа, сепак, не значи дека некој треба да стане таксист за да го намали ризикот од Алцхајмерова болест. Истражувањето покажува поврзаност меѓу одредени професии и стапката на смртност, но не докажува дека самата професија е причината за разликата. Можно е да постојат и други фактори поврзани со животниот стил, здравјето, образованието, социоекономскиот статус или начинот на кој различните групи се разликуваат меѓу себе.

И покрај тоа, резултатите се интересни затоа што се вклопуваат во поширока научна идеја според која мозокот има корист од постојана когнитивна активност и учење. Некои други истражувања, на пример, сугерираат дека живеењето во сложена средина со повеќе улици, знаменитости, раскрсници и различни можности за движење може да биде поврзано со помал ризик од когнитивно опаѓање.

Во таа смисла, најинтересниот дел од приказната можеби воопшто не е автомобилот, туку менталната мапа што човек ја создава во главата. Кога се потпираме целосно на навигациските апликации, голем дел од помнењето и ориентацијата се префрлаат на технологијата. Кога, пак, се обидуваме самостојно да најдеме пат, да запомниме знаменитости, да размислиме за алтернативна рута или да се снајдеме во непознат простор, ги активираме токму оние способности што современите уреди сè почесто ги преземаат наместо нас.

Ова не значи дека треба да го исклучиме GPS-от или дека користењето навигација може да предизвика деменција. Таков заклучок не може да се извлече од ова истражување. Но, резултатите отвораат корисно прашање за тоа колку често во секојдневниот живот му дозволуваме на мозокот сам да решава проблеми кои технологијата може да ги реши за неколку секунди.

Современиот човек има сè повеќе алатки кои паметат телефонски броеви, потсетуваат на обврски, го избираат најбрзиот пат, пронаоѓаат информации и помагаат при донесувањето одлуки. Тоа несомнено го олеснува животот, но истовремено го поставува прашањето дали дел од когнитивните способности ги користиме доволно често.

Истражувањето за таксистите затоа не треба да се сфати како рецепт за спречување на Алцхајмеровата болест, туку како уште еден доказ дека долгорочната ментална активност е важна тема во проучувањето на стареењето на мозокот. Ако нешто може да се извлече како поширока порака, тоа е дека мозокот, исто како и телото, постојано има потреба од активност, учење и предизвици.

Можеби затоа понекогаш вреди да не го избереме најлесниот пат што технологијата ни го нуди, туку да му дадеме шанса на сопствениот мозок сам да ја пронајде насоката.