Митот за шведскиот социјализам: Како една криза ја натера земјата да го смени економскиот курс

Шведска со децении важи за еден од најпознатите примери за држава на благосостојба, со широка социјална заштита, високи даноци и значителна улога на државата во економијата. Токму поради тоа, земјата често се користи како аргумент во дебатите за тоа дали високите социјални издвојувања можат да одат рака под рака со просперитетот и економскиот раст. Сепак, според анализата презентирана од Стив Форбс, денешна Шведска значително се разликува од моделот што често се опишува како „шведски социјализам“.

Главниот уредник на „Форбс“ се осврнува на аргументот дека американската левица често ја посочува Шведска како доказ дека великодушната социјална држава и просперитетот можат успешно да коегзистираат. Но, според историчарот Рајнер Цителман, на чија документарна анализа се повикува Форбс, ваквата слика во голема мера е застарена. Шведска денес има значително поголем простор за пазарните механизми, а според еден од индексите на економска слобода се наоѓа и пред Соединетите Американски Држави и Велика Британија.

Патот до денешниот модел, сепак, не бил ниту краток ниту едноставен. Пред 1960-тите години, Шведска во голема мера се потпирала на слободниот пазар и изградила репутација на економски успешна и просперитетна земја. Но, во следните децении политиките почнале значително да се менуваат, а државната улога во економијата брзо се проширила.

Во периодот од 1960-тите и натаму, јавната потрошувачка почнала драматично да расте, а даночното оптоварување се зголемувало паралелно со проширувањето на социјалните програми. Пензиите и социјалната помош станале значително поиздашни, додека државата презела сè поголема улога во прераспределбата на приходите. Според податоците наведени во анализата, јавната потрошувачка во еден момент достигнала околу 70 проценти од бруто домашниот производ, ниво кое било приближно двојно повисоко од уделот што денес го имаат Соединетите Американски Држави.

Но, проширувањето на системот на социјална заштита почнало да создава и несакани економски последици. Според Цителман, системот станал толку дарежлив што во одредени случаи го намалувал поттикот за вработување, бидејќи на дел од луѓето им било поисплатливо да останат надвор од работниот процес отколку да заработуваат. Шведската економија постепено почнала да покажува знаци на забавување, додека бројот на луѓе кои не биле активно вклучени на пазарот на трудот станувал сериозен проблем.

Кризата што следувала во почетокот на 1990-тите години дополнително ги оголила слабостите на тогашниот економски модел. Пукањето на големиот балон на пазарот на недвижности предизвикало сериозен удар врз финансискиот систем и целата економија. Цените на имотите нагло паднале, деловните простори останале празни, а најголемите шведски банки се нашле во исклучително тешка состојба и се соочиле со ризик од несолвентност.

Последиците брзо се прелеале и на пазарот на трудот. Невработеноста нагло се зголемила, економската активност ослабнала, а земјата влегла во длабока рецесија. Кризата покажала дека моделот со постојано растечка јавна потрошувачка и големи социјални обврски не може бесконечно да функционира без соодветна економска основа и доволно силен приватен сектор.

Токму економскиот удар од 1990-тите станал пресвртница за Шведска. Наместо да продолжи со политиките што довеле до прекумерно проширување на државата, земјата започнала постепено да се движи во спротивна насока. Следувале реформи со кои се настојувало да се ограничи државната потрошувачка, да се подобрат условите за економска активност и повторно да се зајакне улогата на пазарот.

Затоа, според аргументот што го претставува Форбс, денешната Шведска не може едноставно да се стави во категоријата на класичен социјалистички економски модел. Иако земјата и понатаму има широка социјална држава, високи јавни приходи и значајни системи за социјална заштита, начинот на кој функционира економијата значително се променил во споредба со периодот кога државната интервенција достигнала највисоко ниво.

Токму тука се наоѓа и суштината на дебатата за „шведскиот модел“. Шведска покажува дека постоењето на голема држава на благосостојба не значи автоматски дека целата економија е социјалистичка, но исто така покажува дека прекумерното проширување на јавниот сектор може да создаде сериозни проблеми доколку економскиот раст не може да ги следи трошоците на системот.

Приказната за Шведска затоа е посложена од едноставната поделба на капитализам и социјализам. Земјата поминала низ период на силна пазарна ориентација, потоа низ драматично проширување на државната улога, за на крајот повторно да воведе низа пазарни реформи по големата криза во 1990-тите. Денешниот систем е резултат токму на тие промени и на обидот да се задржат придобивките од социјалната држава, но истовремено да се избегнат економските слабости што ги откри кризата.

Оваа трансформација е и причината поради која Шведска и понатаму се појавува како важен пример во светските економски дебати, но не секогаш поради истите причини. За едни таа е доказ дека силната социјална заштита може да функционира, додека за други нејзината историја покажува колку е важно државата да најде граница меѓу социјалната сигурност и економските поттици за работа, инвестиции и претприемништво.

Најважната лекција од шведското искуство можеби не е изборот меѓу целосно слободен пазар и целосно државно управувана економија, туку способноста на системот да се приспособува кога економските околности ќе покажат дека одреден модел повеќе не функционира. Шведска еднаш ја проширила државната улога до ниво што предизвикало сериозни економски проблеми, а потоа, по кризата, направила значаен пресврт. Токму тој процес на промена денес е во центарот на дебатата за тоа што всушност претставува современиот шведски модел.