НАСА отвора нов прозорец кон Универзумот: Телескопот „Роман“ ќе мапира милијарди галаксии

Човештвото доби нов инструмент за истражување на вселената, но неговата најголема сила не е само во тоа што може да гледа далеку. Вселенскиот телескоп „Ненси Грејс Роман“ на НАСА е дизајниран да набљудува огромни делови од небото и да создаде досега невидена мапа на Универзумот. Со неговото лансирање започнува мисија која би можела да донесе нови сознанија за галаксиите, планетите, црните дупки и самата структура на космосот.

Телескопот беше лансиран од Флорида со ракетата „Фалкон Хеви“ на „СпејсЕкс“, а неговата крајна работна позиција ќе биде на околу 1,6 милиони километри од Земјата. Оттаму „Роман“ ќе започне со едно од најамбициозните астрономски истражувања на НАСА досега. Првите научни снимки се очекуваат во 2027 година, а мисијата има проценета вредност од повеќе од четири милијарди долари.

Она што особено го издвојува „Роман“ од досегашните вселенски телескопи е неговото видно поле. Тој ќе може одеднаш да опфати простор на небото околу 100 пати поголем од оној што го гледа „Хабл“, што значи дека научниците ќе можат многу побрзо да истражуваат огромни области од Универзумот.

Ако „Хабл“ често се користи за детално набљудување на релативно мали делови од небото, „Роман“ е замислен повеќе како космичка панорамска камера. Неговата задача ќе биде да собира огромни количества податоци и да открива појави кои можеби би останале незабележани доколку научниците однапред не знаат каде да ги бараат.

Очекувањата се огромни. НАСА проценува дека телескопот ќе може да набљудува милијарди галаксии и десетици милијарди ѕвезди, како и да открива илјадници супернови и десетици илјади планети надвор од Сончевиот систем. Некои проценки укажуваат дека во текот на мисијата би можеле да бидат идентификувани и до 100.000 нови егзопланети.

Токму откривањето на нови планети отвора едно од највозбудливите прашања. Со поголем број познати егзопланети, научниците ќе можат подобро да проценат колку често во Универзумот се појавуваат светови со услови што би можеле да бидат погодни за живот. Тоа само по себе нема да значи дека ќе биде пронајден вонземски живот, но ќе овозможи многу попрецизно да се истражува колку е честа појавата на потенцијално погодни планетарни системи.

„Роман“ ќе биде извонредно продуктивен и во собирањето научни податоци. Се очекува годишно да создава повеќе од 500 терабајти информации, што е огромна количина дури и според современите стандарди. За споредба, „Хабл“ за повеќе од три децении во вселената собра околу 400 терабајти податоци.

Оваа огромна брзина на набљудување ќе овозможи научниците да следат и многу ретки космички настани. Меѓу милијардите галаксии може да бидат забележани необични експлозии, неочекувани структури или објекти кои ќе ги натераат астрономите повторно да ги преиспитаат постојните теории за развојот на Универзумот.

Една од најважните задачи на телескопот ќе биде создавањето детални тридимензионални мапи на распределбата на галаксиите. Со нивна помош научниците ќе можат да следат како се менувала структурата на космосот низ милијарди години и како се ширел Универзумот.

Овие набљудувања се особено важни за проучувањето на темната материја и темната енергија. Иако ниту едната не може директно да се види, нивното влијание врз Универзумот е огромно: темната материја влијае преку гравитацијата, додека темната енергија се поврзува со забрзаното ширење на космосот.

Според современите космолошки модели, темната материја и темната енергија заедно сочинуваат околу 95 проценти од Универзумот. Тоа значи дека материјата што директно можеме да ја набљудуваме, од ѕвездите и галаксиите до планетите и самата Земја, претставува само мал дел од целокупната космичка содржина.

„Роман“ нема да ги замени „Хабл“ и „Џејмс Веб“. Наместо тоа, трите телескопи ќе имаат различни улоги и ќе можат меѓусебно да се надополнуваат, овозможувајќи им на научниците истите објекти и појави да ги проучуваат на различни начини.

Планираниот примарен работен век на мисијата е пет години, но постои можност телескопот да продолжи со работа и до една деценија. Во тој период количината на собрани податоци би можела значително да го промени разбирањето на човештвото за развојот и структурата на Универзумот.

Зад мисијата стои и важна историска приказна. Телескопот го носи името на Ненси Грејс Роман, првиот главен астроном на НАСА и една од жените кои одиграле значајна улога во развојот на американската вселенска програма.

Роман работела во НАСА во периодот кога се создавале темелите за проектот што подоцна ќе стане „Хабл“. Поради нејзиниот придонес во развојот на вселенската астрономија, таа често се нарекува и „мајката на Хабл“.

Повеќе од половина век подоцна, телескопот што го носи нејзиното име треба да го прошири начинот на кој човештвото го набљудува космосот. Наместо само да се фокусира на поединечни спектакуларни објекти, „Роман“ ќе се обиде да го набљудува Универзумот во огромен обем и да создаде негова космичка панорама.

И токму во тие милијарди галаксии и десетици милијарди ѕвезди можеби ќе се појават откритија што денес никој не ги очекува. Најголемата вредност на новиот телескоп затоа можеби нема да биде во тоа што ќе ги потврди работите што веќе ги знаеме, туку во тоа што ќе ни покаже што сè уште не сме знаеле дека постои.