Скоро 40% од луѓето не сакаат да знаат: Зошто понекогаш не знаењето е свесен избор?

Постојат информации кои луѓето со задоволство ги бараат, но и такви од кои свесно се оддалечуваат. Причината не е секогаш незаинтересираност или недостаток на љубопитност. Понекогаш човекот едноставно не сака да дознае нешто што би можело да го натера да се соочи со непријатни факти, да ја промени својата одлука или да се почувствува виновен поради сопственото однесување.

Психолозите ова однесување го нарекуваат намерно, односно доброволно избирање на незнаење. Станува збор за ситуации во кои информацијата е достапна, човекот знае дека може да ја дознае, но сепак одлучува да не ја побара. Такви примери има во секојдневието, од начинот на кој се произведува храната што ја купуваме, до последиците од одлуките што ги носиме како потрошувачи, работници или раководители.

Една од причините поради кои луѓето го прават тоа е едноставна – знаењето понекогаш носи обврска. Ако дознаеме дека некоја наша навика им нанесува штета на други луѓе или на околината, можеби ќе треба нешто да промениме. Тоа може да значи повеќе време, пари, напор или откажување од нешто што ни носи удобност.

Токму затоа намерното незнаење може да стане своевиден психолошки механизам за избегнување на непријатноста. Доколку човекот не ја знае целата приказна, полесно може да продолжи да верува дека неговата одлука е оправдана. На тој начин се избегнува конфликтот меѓу сопственото однесување и сликата што човекот ја има за себе како морална и одговорна личност.

Овој феномен бил испитуван и преку експерименти во кои учесниците можеле да изберат дали сакаат да дознаат како нивната одлука ќе влијае врз друго лице. Во една од познатите поставености, учесниците можеле да изберат поголема сума за себе, при што другата страна би добила многу помал износ, или нешто помала лична добивка, со која и другото лице би добило повеќе.

Кога однапред знаеле какви ќе бидат последиците, значителен дел од учесниците бил подготвен да се откаже од дел од сопствената заработка за другата страна да добие повеќе. Но, ситуацијата се менувала кога учесниците не ја знаеле распределбата и морале самите да побараат дополнителна информација за да дознаат.

Токму тука се појавува најинтересниот момент. Во експериментот на професорот Џејсон Дана од Универзитетот Јејл, голем дел од учесниците едноставно не сакале да дознаат што ќе добие другата страна. Во оригиналната верзија на експериментот, околу 44 проценти од учесниците ја избегнале информацијата и ја избрале поголемата сума за себе.

Подоцнежните истражувања со различни варијации на експериментот покажале сличен образец. Во различни услови, околу 40 проценти или повеќе од учесниците избирале да останат без информацијата која би можела да влијае врз нивната одлука. Тоа сугерира дека намерното избегнување информации не е редок феномен, туку однесување кое се појавува кај значителен дел од луѓето.

Но, зошто некој би сакал да остане во незнаење кога информацијата е само еден чекор подалеку?

Едно од можните објаснувања е желбата човекот да ја зачува позитивната слика за себе. Ако не знаеме дека нашата одлука некому му нанесува штета, полесно е да продолжиме да се гледаме себеси како добри, праведни и великодушни луѓе. Незнаењето во тој случај станува удобен начин да се избегне моралната одговорност која би можела да произлезе од информацијата.

Друг фактор е таканаречената когнитивна незаинтересираност, односно неподготвеноста да вложуваме дополнителен ментален напор кога тоа не ни е неопходно. Човечкиот мозок постојано се обидува да го намали напорот потребен за носење одлуки. Ако дополнителното знаење не ни носи непосредна корист, а може да ни создаде непријатност или обврска, постои можност едноставно да го избегнеме.

Последиците од ваквото однесување можат да бидат многу пошироки од еден експеримент со неколку долари. Истата логика може да се појави при купување производи, избор на компанија, носење деловни одлуки или поддршка на одредени практики. Колку помалку знаеме за последиците, толку полесно е да продолжиме без да се соочиме со сопствената улога во нив.

Особено интересен е односот меѓу знаењето и моралното однесување. Луѓето често сакаат да веруваат дека нивните постапки се исправни, но реалноста може да биде многу посложена. Понекогаш за да постапиме праведно потребно е да се откажеме од дел од времето, парите или удобноста. Намерното незнаење, напротив, овозможува да се избегне токму таа цена.

Истражувачите затоа сметаат дека дел од алтруистичкото однесување можеби не произлегува само од искрена желба да им се помогне на другите. Врз одлуките влијаат и очекувањата на околината, желбата да оставиме добар впечаток и потребата самите за себе да имаме позитивна слика.

Тоа не значи дека луѓето кои избегнуваат информации се нужно себични или неморални. Однесувањето зависи од контекстот, мотивите и последиците. Но, истражувањата покажуваат дека човекот има изненадувачки силна способност да ја избегне информацијата кога знаењето би можело да му ја отежни одлуката.

Можеби токму затоа доброволното незнаење е толку распространето. Понекогаш е полесно да не прашаме, да не провериме и да не дознаеме. Така се зачувува личниот мир, се избегнува непријатното чувство на вина и се продолжува по старо.

Но, постои и цена. Кога свесно одбираме да не знаеме, незнаењето престанува да биде случајност и станува избор. А кога информацијата е достапна, одлуката да не ја побараме понекогаш кажува повеќе за нас отколку самата информација што сме ја избегнале.