Вештачката интелигенција ја голта струјата: Дата-центрите наскоро ќе трошат повеќе електрична енергија од цела Латинска Америка

Револуцијата на вештачката интелигенција има и своја помалку видлива страна. Додека технолошките компании се натпреваруваат кој ќе развие помоќни модели и побрзи системи, зад целата таа дигитална инфраструктура стојат огромни дата-центри кои работат непрекинато и трошат огромни количества електрична енергија. Потрошувачката расте толку брзо што енергетскиот сектор веќе мора сериозно да ја преиспитува идната побарувачка на електрична енергија.

Според новите податоци од статистичкиот преглед на светската енергија за 2026 година, дата-центрите ширум светот во 2025 година потрошиле 787,8 терават-часови електрична енергија. Само една година претходно потрошувачката изнесувала 658,2 терават-часови, што значи дека за само 12 месеци е зголемена за речиси 20 проценти. Уште појасна слика за забрзувањето се добива ако се спореди со 2020 година, кога глобалната потрошувачка на дата-центрите била 410,8 терават-часови.

За само пет години, потрошувачката на електрична енергија во дата-центрите пораснала за околу 92 проценти. Тоа покажува дека дата-центрите повеќе не се мал сегмент од електроенергетскиот систем кој може едноставно да се вклопи во постојната инфраструктура. Тие стануваат еден од најголемите нови извори на побарувачка, а нивниот раст е директно поврзан со ширењето на вештачката интелигенција и потребата од сè поголема компјутерска моќ.

САД се убедливо најголемиот потрошувач

Најголемиот дел од оваа потрошувачка е концентриран во неколку големи економии, а Соединетите Американски Држави убедливо се на првото место. Американските дата-центри во 2025 година потрошиле околу 312,6 терават-часови електрична енергија, што претставува 39,7 проценти од вкупната светска потрошувачка на дата-центрите. Кина е на второто место со 205,7 терават-часови, додека Европа е трета со 144,6 терават-часови.

Само САД и Кина заедно учествуваат со речиси две третини од целокупната светска потрошувачка на електрична енергија во дата-центрите. Сепак, американската позиција е уште повпечатлива кога ќе се погледне колку од глобалниот раст во текот на една година доаѓа токму од САД. Американската потрошувачка од 2024 до 2025 година пораснала за 63,5 терават-часови, што претставува речиси половина од вкупното светско зголемување во истиот период.

Овој тренд е особено значаен затоа што доаѓа по долг период на релативно стабилна потрошувачка на електрична енергија во САД. Од 2005 до 2019 година, американската побарувачка за електрична енергија растела во просек за само 0,1 процент годишно. Од 2020 година, меѓутоа, просечниот годишен раст достигнал околу 1,7 проценти, а дата-центрите се меѓу главните причини за ова забрзување.

Вирџинија е пример за тоа што следува

Една од најдобрите илустрации за промената е сојузната држава Вирџинија, која стана еден од најважните центри за дата-центри во САД. Продажбата на електрична енергија на комерцијалните корисници во оваа држава од 2019 до 2025 година пораснала за речиси 30 милиони мегават-часови, а голем дел од зголемувањето се поврзува со концентрацијата на дата-центри. Тоа покажува колку брзо еден технолошки сектор може да го промени енергетскиот профил на цел регион.

Притисокот не се чувствува само кај производителите на електрична енергија, туку и во самата електроенергетска мрежа. Во делот од мрежата Пи-Џеј-Ем кој го опфаќа овој регион, максималната летна побарувачка во 2025 година била за 23 проценти поголема отколку во 2019 година, додека зимскиот максимум во сезоната 2025–2026 година бил дури 45 проценти повисок. Операторот на мрежата очекува максималната летна побарувачка во следната деценија да расте во просек за 5,4 проценти годишно, главно поради понатамошниот развој на дата-центрите.

Проблемот е што изградбата на нова електроенергетска инфраструктура не може да го следи секогаш темпото со кое технолошките компании ги градат своите објекти. За еден голем дата-центар не е доволно само да се обезбеди парцела и серверска опрема, туку мора да постои и стабилна врска со електроенергетската мрежа. Потребни се нови далеководи, трансформатори, трафостаници и производни капацитети, а за големите инфраструктурни проекти често се потребни години.

Вештачката интелигенција има огромен енергетски апетит

Причината за забрзаната потрошувачка е директно поврзана со начинот на кој функционираат современите системи за вештачка интелигенција. Обуката и работењето на големите модели бараат огромна компјутерска моќ, што значи илјадници или десетици илјади напредни процесори кои работат истовремено. Дополнително, серверите создаваат големи количества топлина, па значаен дел од потрошената електрична енергија оди и за системите за ладење.

Колку повеќе луѓе користат алатки со вештачка интелигенција, толку повеќе серверски капацитет е потребен. Компаниите истовремено се обидуваат да создадат уште поголеми модели, што дополнително ги зголемува потребите за компјутерска моќ и електрична енергија. Така се создава круг во кој развојот на технологијата бара нови дата-центри, а новите дата-центри бараат сè поголеми количества сигурна и непрекината електрична енергија.

Кај најголемите планирани комплекси потребите можат да достигнат и ниво од еден гигават. За споредба, тоа е количина на електрична енергија која може да биде споредлива со потрошувачката на голем град. Оттука, развојот на вештачката интелигенција постепено престанува да биде само технолошко прашање и станува сериозно прашање за енергетската политика.

До 2030 година потрошувачката би можела речиси да се удвои

Проекциите за иднината покажуваат дека сегашниот раст можеби е само почеток. Според проценките на Си-Енд-Пи Глобал Енерџи, глобалната потрошувачка на електрична енергија во дата-центрите во периодот до 2030 година би можела да расте со просечна годишна стапка од 12 до 16 проценти. Во едно од сценаријата, потрошувачката би достигнала околу 1.550 терават-часови до 2030 година.

Тоа би било речиси двојно повеќе од потрошувачката забележана во 2025 година. Уште поинтересна е споредбата дека таквата количина електрична енергија би била приближно еднаква на проектираната потрошувачка на цела Латинска Америка. Доколку ова сценарио се оствари, дата-центрите би трошеле околу шест проценти од вкупната светска електрична енергија.

И САД се соочуваат со големи проекции за раст. Анализа поддржана од американското Министерство за енергетика проценува дека дата-центрите во 2023 година учествувале со околу 4,4 проценти во вкупната потрошувачка на електрична енергија во земјата. До 2028 година нивниот удел би можел да се зголеми на меѓу 6,7 и 12 проценти, зависно од тоа колку брзо ќе се градат нови дата-центри и колку ќе напредува енергетската ефикасност на опремата.

Енергетскиот сектор мора да трча по технолошкиот бум

Ова создава сериозен предизвик за производителите и дистрибутерите на електрична енергија. Технолошките компании сакаат дата-центрите да бидат изградени што е можно побрзо, додека електроенергетската инфраструктура бара долгорочно планирање и големи инвестиции. Несовпаѓањето меѓу овие две брзини може да стане една од главните пречки за понатамошниот развој на вештачката интелигенција.

Природниот гас може да обезбеди дополнителен капацитет во релативно краток период, додека обновливите извори на енергија можат брзо да се зголемуваат во зависност од условите и достапноста на мрежата. Сепак, променливото производство од сонцето и ветерот создава потреба од складирање енергија и дополнителни стабилни извори. Поради тоа повторно расте интересот и за нуклеарната енергија, особено затоа што дата-центрите бараат сигурно снабдување во секој момент.

Технолошкиот бум веќе создава дополнителна побарувачка и во други индустрии. Производителите на трансформатори, турбини, електрична опрема, системи за ладење и батерии добиваат нови можности, додека енергетските компании се подготвуваат за долгорочно зголемување на потрошувачката. На тој начин развојот на вештачката интелигенција почнува да го менува не само технолошкиот сектор, туку и целиот енергетски синџир.

Револуцијата што се случува во облакот има многу физичка цена

Дебатата за вештачката интелигенција досега најчесто се водеше околу работните места, продуктивноста, чиповите, инвестициите и вредноста на технолошките компании. Но, зад сите тие теми стои инфраструктура која е многу поконкретна и многу поскапа отколку што изгледа на екранот. За да функционираат системите на вештачката интелигенција, потребни се електрани, далеководи, трансформатори, системи за ладење и огромни количества електрична енергија.

За само пет години глобалната потрошувачка на дата-центрите речиси се удвои, а САД веќе се одговорни за речиси 40 проценти од светската потрошувачка во овој сектор. Ако прогнозите за следните години се остварат, електроенергетските системи ќе мора да се приспособат со темпо кое долго време не било потребно. Вештачката интелигенција можеби работи во дигиталниот облак, но зад тој облак стојат огромни електроенергетски системи.

Токму затоа, следната голема битка во развојот на вештачката интелигенција можеби нема да се води само околу тоа кој ќе има најмоќен модел или најнапреден процесор. Сè повеќе ќе се поставува и прашањето кој ќе може да обезбеди доволно електрична енергија за тие системи да работат. Во трката за иднината, струјата постепено станува еднакво важна како чиповите и софтверот.