Кога државата не плаќа, фирмите го носат товарот: Речиси 700 милиони евра во долгови

Завршената работа не значи секогаш и навремена наплата. Во македонскиот јавен сектор стотици милиони евра стојат како неплатени обврски, а зад секоја фактура што чека во фиока се наоѓа компанија или друг доверител кој веќе ја испорачал договорената услуга, стока или работа.

Според податоците од Електронскиот систем за пријавување и евиденција на обврски, заклучно со јуни, доспеани, а неплатени обврски пријавиле 903 институции и јавни субјекти. Нивниот вкупен износ достигнува 42,66 милијарди денари, односно приближно 693,6 милиони евра. Станува збор за сума што ја отвора многу пошироката тема за ликвидноста и финансиската дисциплина во јавниот сектор.

Најголемиот дел од долгот е концентриран кај неколку големи државни компании и институции. На врвот се двете компании од железничкиот сектор, кои заедно должат повеќе од 175 милиони евра. ЈП Македонски Железници – Инфраструктура има доспеани неплатени обврски од околу 91,5 милиони евра, додека АД МЖ Транспорт должи околу 83,9 милиони евра.

Високи обврски има и во здравствениот систем. Јавната установа задолжена за потребите на јавните здравствени установи, универзитетските клиники, заводот и Ургентниот центар пријавила околу 35 милиони евра доспеани, но ненамирени обврски. Дополнително, Универзитетската клиника за радиотерапија и онкологија има долг од околу 28,4 милиони евра, додека Институтот за трансфузиона медицина должи околу 9,5 милиони евра.

На листата се и Универзитетската клиника за детски болести со 9,3 милиони евра, Универзитетската клиника за кардиологија и кардиоваскуларна хирургија со 8,2 милиони и Министерството за здравство со околу 8,1 милион евра неплатени доспеани обврски. Високите износи покажуваат дека проблемот не е ограничен само на една институција или една област, туку се појавува во повеќе сегменти од јавниот систем.

Енергетскиот сектор исто така има значително учество во долговите. ЕСМ пријавил неплатени доспеани обврски од околу 33,9 милиони евра, додека ЕСМ Дистрибуција на топлина има речиси 29,8 милиони евра. Кога на овие износи ќе се додадат долговите на железницата и здравството, станува јасно дека најголемиот дел од сумата е концентриран кај големи јавни системи со значајна улога во функционирањето на државата.

Но, сметките не се наталожуваат само во државните компании и централните институции. Дел од долгот доаѓа и од локалната самоуправа, каде што повеќе општини имаат милионски неплатени обврски.

Меѓу поголемите должници се Гостивар со околу 14,9 милиони евра и Тетово со околу 14,1 милион евра доспеани неплатени обврски. Високи износи се евидентирани и кај Сарај, Карпош, Кисела Вода, Желино, Аеродром и Струга. Град Скопје, пак, во периодот опфатен со податоците имал околу 2,7 милиони евра доспеани неплатени обврски.

Зад овие бројки не стојат само државни табели и сметководствени ставки. Во голем број случаи доверители се приватни компании кои веќе ја завршиле својата работа и сега го чекаат плаќањето. За голема компанија доцнењето можеби е непријатност, но за мала фирма една ненаплатена фактура од јавен субјект може директно да влијае врз нејзината способност да ги исплати вработените, добавувачите, кредитите и даночните обврски.

Тука се создава проблемот со ликвидноста. Приватната компанија не може да ги одложи сопствените трошоци само затоа што некој друг ѝ должи пари. Платите и придонесите пристигнуваат за наплата, добавувачите бараат плаќање, банките ги наплатуваат ратите, а државата ги очекува даночните обврски навреме. Кога јавниот сектор доцни, финансискиот притисок може да се префрли врз фирмата што ја завршила работата.

Дополнителна тежина е фактот што пријавените 42,66 милијарди денари не ја претставуваат целата вредност на обврските на овие субјекти. Дел од нивните обврски сè уште не се доспеани, што значи дека постои и поширока финансиска слика од онаа што ја покажува само сумата на моментално доспеаните и неплатени фактури.

Оттука, прашањето не е само колку државата и јавните компании должат, туку и колку долго доверителите чекаат да бидат исплатени и какви последици остава тоа врз бизнисот. Јавните институции се големи купувачи на стоки и услуги и кога нивните плаќања доцнат, последиците можат да се почувствуваат и надвор од јавниот сектор.

Речиси 700 милиони евра доспеани, а неплатени обврски затоа се многу повеќе од голема бројка во финансиски извештај. Тие се показател за проблем со навременото сервисирање на обврските и за односот меѓу државата и компаниите што работат со неа.

Работата може да биде завршена, услугата може да биде испорачана, а фактурата уредно издадена. Но, додека парите остануваат неплатени, трошокот од јавната неликвидност го носи оној што ја завршил работата и сè уште го чека својот дел од договореното.