Зошто Македонија доцни? Соседите веќе заработуваат од новиот енергетски бум

Енергетската транзиција во Европа сè повеќе се потпира на батериските системи за складирање електрична енергија, а земјите што навреме инвестираат во оваа технологија веќе ги чувствуваат економските придобивки. На Балканот, една од најбрзите во оваа трка е Бугарија, додека Македонија сè уште се соочува со административни и регулаторни пречки кои го забавуваат развојот на ваквите проекти.

Бугарија во текот на 2025 година се издвои како најбрзорастечки пазар во Европската Унија во сегментот на батериски системи за складирање енергија. За само една година, инсталираниот капацитет се зголемил за околу 1.100 проценти, од приближно 200 на речиси 2.500 мегават-часови. Трендот продолжи и во 2026 година, а капацитетот веќе достигна околу 13.200 мегават-часови, со нови инвестиции кои и понатаму се најавуваат и реализираат.

Причината за брзиот развој е тесно поврзана со промените на европскиот енергетски пазар. Производството на електрична енергија од сонце и ветер расте, но овие извори не произведуваат енергија рамномерно во текот на денот. Во периодите кога производството е високо, а потрошувачката е ниска, може да се создадат големи вишоци. Без доволно капацитети за складирање, дел од произведената електрична енергија може да остане неискористена или да се продава по значително пониски цени.

Батериите го менуваат тој баланс. Енергијата може да се складира во периодите кога има вишок и да се врати во мрежата кога побарувачката ќе се зголеми. На тој начин складирањето станува важен дел од модерниот електроенергетски систем, но истовремено отвора и можност за заработка преку разликите во цените на електричната енергија.

Токму тоа е една од причините поради кои инвеститорите се заинтересираа за Бугарија. Батериските системи не служат само како резервен капацитет за електроенергетската мрежа, туку можат да се користат и комерцијално, со складирање електрична енергија кога е поевтина и нејзино пласирање кога цените се повисоки.

За земјите со брзо растечко производство од обновливи извори, ова станува особено важно. Колку повеќе соларни и ветерни електрани се приклучуваат на мрежата, толку е поголема потребата од системи што можат да го балансираат производството и потрошувачката.

Во Северна Македонија потенцијалот за вакви инвестиции постои, но развојот оди значително побавно. Еден од главните проблеми се административните процедури, кои за реализација на енергетски проекти можат да траат најмалку една година. За инвеститорите, секое дополнително одложување значи поголеми трошоци, неизвесност и подолг период до почетокот на комерцијалното работење.

Проблемот станува уште посериозен ако се земе предвид брзината со која се менува европскиот енергетски пазар. Додека во дел од земјите се создаваат услови за масовно поставување батериски капацитети, бавните процедури можат да значат дека инвестициите се пренасочуваат кон пазари каде што дозволите и приклучувањето на мрежата се добиваат побрзо.

Складирањето на електрична енергија е важно и за стабилноста на домашниот систем. Северна Македонија, како и другите земји во регионот, постепено го зголемува производството од сончеви електрани. Но, соларните централи произведуваат најмногу електрична енергија во текот на денот, додека потрошувачката често достигнува високи нивоа во други периоди. Батериските системи можат да помогнат дел од енергијата произведена преку ден да се користи подоцна, наместо веднаш да се пласира на пазарот.

За стопанството, ова има уште една важна димензија. Големите вишоци на електрична енергија можат да создадат ценовни притисоци и загуби, особено кога производството од обновливи извори расте побрзо од можностите на мрежата да ја апсорбира произведената енергија. Со доволно складишта, вишокот може да се претвори во ресурс што ќе се користи во момент кога електричната енергија има поголема вредност.

Европските земји веќе се обидуваат да го забрзаат овој процес преку различни механизми за поддршка. Дел од нив нудат субвенции и други финансиски олеснувања за инвеститорите кои ќе постават системи за складирање. Целта е да се привлече приватен капитал и побрзо да се изгради инфраструктурата неопходна за поголем удел на обновливите извори во енергетскиот микс.

Бугарскиот пример покажува колку брзо може да се промени пазарот кога ќе се создадат услови за инвестиции. Растот од околу 2.500 на 13.200 мегават-часови за релативно краток период е показател дека интересот за оваа технологија е огромен. Дополнителниот раст што се очекува покажува и дека инвеститорите веќе не ја гледаат батеријата само како техничка компонента на електроенергетскиот систем, туку како самостојна деловна можност.

За Северна Македонија, прашањето повеќе не е дали ќе има потреба од батериски системи, туку кога ќе се создадат услови за нивно масовно воведување. Со растот на соларните и другите обновливи капацитети, потребата од складирање неизбежно ќе се зголемува. Доколку регулативата и процедурите не се прилагодат на новата реалност, земјата ризикува да заостанува зад соседите токму во периодот кога овој сектор доживува најбрз развој.

Батериската технологија затоа станува еден од клучните елементи на идниот енергетски систем на Балканот. Бугарија веќе ја забрза трката и привлекува нови инвестиции, додека Северна Македонија има можност да го искористи сопствениот потенцијал, но само доколку побрзо ги отстрани административните бариери и создаде попредвидливи услови за инвеститорите.

Во спротивно, енергетските вишоци кои денес претставуваат проблем за системот можат да останат неискористена економска можност. Во време кога складирањето станува клучно за зелената транзиција, брзината со која една земја реагира на промените може да биде подеднакво важна како и самата количина на електрична енергија што ја произведува.