Платите растат, но колку од повисокиот приход навистина останува во џебот на граѓаните?

Растот на просечната плата во Северна Македонија изгледа значително ако се гледа само номиналната сума. За две години просечната нето-плата се зголемила од околу 40.496 на 48.779 денари, што претставува раст од повеќе од 8.000 денари. Но зад оваа бројка се отвора многу поважно прашање: колку од зголемувањето навистина значи подобар животен стандард, а колку од него е „изедено“ од повисоките цени?

Токму тука се судираат две различни слики за економската состојба. Власта растот на платите го посочува како доказ дека економските политики даваат резултат и дека граѓаните располагаат со поголема куповна моќ. Опозицијата, пак, предупредува дека повисоката плата не значи автоматски и полесен живот, особено ако храната, горивата, услугите и останатите основни трошоци растат побрзо од приходите.

Најновите податоци покажуваат дека просечната нето-плата во мај 2026 година достигнала 49.544 денари, според Државниот завод за статистика. Тоа е значително повисоко ниво од она што се зема како почетна точка во политичките пресметки, но номиналниот износ сам по себе не кажува колку повеќе производи и услуги може да се купат со таа плата.

Инфлацијата е клучниот дел од равенката. Во јуни годинава трошоците на животот биле пониски за 0,5 проценти во однос на мај, но на годишно ниво цените сè уште биле повисоки за 3,4 проценти. Кај цените на мало е регистриран годишен раст од 3,6 проценти.

Тоа значи дека забавувањето на инфлацијата не треба да се меша со враќање на цените на старото ниво. Кога инфлацијата се намалува, тоа значи дека цените растат побавно или, во одреден месец, може да има и нивно намалување. Но ценовното ниво што е веќе достигнато останува повисоко.

Токму затоа граѓанинот може истовремено да добива повисока плата и да има чувство дека финансиски не напредува доволно.

Во јуни, на пример, одредено олеснување дојде од храната и транспортот. Цените на храната и безалкохолните пијалаци се намалиле за 1,1 процент во однос на мај, додека транспортот поевтинил за 1,6 проценти. Но, во исто време, поскапување е забележано кај рекреацијата и културата, личната нега, дел од услугите за домаќинствата, рестораните и сместувањето, здравството, комуникациите и облеката и обувките.

За семејниот буџет, сепак, просечната инфлација не е секогаш најдобар показател. Домаќинство кое најголемиот дел од приходите го троши на храна, струја, гориво, домување и основни услуги ја чувствува промената на цените поинаку од домаќинство кое има поголем расположлив доход и поголем дел од буџетот може да го насочи кон други категории.

Затоа и политичката расправа за платите често изгледа како две паралелни приказни. Едната се темели на статистичките показатели за растот на приходите, а другата на секојдневното искуство на граѓаните пред касата во маркетот, на бензинската пумпа или при плаќањето на сметките.

Од власта порачуваат дека растот на платите е резултат на економските политики и дека подобрувањето на животниот стандард останува приоритет. Според нивните аргументи, растот на приходите продолжува и реалната куповна моќ се подобрува.

Опозицијата, пак, предупредува дека граѓаните се соочуваат со нови ризици, особено во пресрет на есента. Дополнителен притисок врз семејните буџети може да донесат трошоците поврзани со почетокот на учебната година, горивата и евентуалните нови поскапувања на храната и услугите.

Економистите во ваква ситуација повикуваат на поголема претпазливост при толкувањето на краткорочните статистички движења. Еден месец со пониски цени не е доволен за да се заклучи дека инфлациските ризици се зад нас. Особено внимание треба да се посвети на енергенсите, храната и услугите, бидејќи нивното поскапување директно се прелева врз трошоците на домаќинствата.

Македонската економија дополнително е чувствителна на надворешните шокови поради зависноста од увоз на енергенси и дел од прехранбените производи. Затоа промените на светските цени на нафтата, гасот, храната и транспортот можат релативно брзо да се почувствуваат и на домашниот пазар.

Од оваа перспектива, прашањето не е само колку пораснала просечната плата, туку и колку пораснале трошоците што едно просечно семејство мора да ги покрие со неа.

Ако приходот се зголеми за 20 проценти, а трошоците за производите и услугите што едно домаќинство најмногу ги користи пораснат со слична динамика, номиналниот напредок може да биде многу поголем од реалното подобрување на животот. Спротивно, доколку платите растат побрзо од цените, тогаш граѓаните навистина добиваат поголема куповна моќ.

Токму затоа реалната плата е поважна од самата бројка на платниот список. Таа покажува колку стоки и услуги може да се купат со заработениот доход откако ќе се земе предвид инфлацијата.

Во моментов податоците покажуваат мешана слика. Од една страна, платите се значително повисоки отколку пред неколку години. Од друга страна, ценовното ниво исто така е повисоко, а дел од основните трошоци и понатаму претставуваат сериозен товар за семејните буџети.

Затоа одговорот на прашањето колку од зголемената плата „изела“ инфлацијата не може да се сведе на една единствена бројка. Зависи од периодот што се споредува, структурата на потрошувачката и конкретните производи и услуги што ги користи едно домаќинство.

Едно, сепак, е јасно: пониската месечна инфлација е добра вест, но не значи дека претходните поскапувања исчезнале. За граѓаните вистинското мерило ќе биде она што ќе им остане на крајот од месецот откако ќе ги платат храната, сметките, превозот, образованието и останатите неопходни трошоци.

На крајот, платата не е само бројка во статистичкиот извештај. Нејзината вистинска вредност се гледа во количината и квалитетот на животот што може да се купи со неа. А токму таму, меѓу растот на приходите и растот на трошоците, се води вистинската битка за животниот стандард.