Европа трча со времето: Зошто гасните резерви не се полнат пред зимата?

Европа повторно се соочува со проблемот што во последните години стана едно од најчувствителните прашања за нејзината енергетска безбедност: како навреме да обезбеди доволно природен гас за зимските месеци. Иако Европската Унија денес е во многу подобра позиција отколку во екот на енергетската криза по руската инвазија на Украина, состојбата со складиштата повторно предизвикува загриженост. Војната на Блискиот Исток, нарушените текови на течен природен гас и високите цени го отежнуваат традиционалното летно полнење на резервите.

Проблемот е особено важен затоа што летото вообичаено е периодот кога европските земји купуваат гас и ги полнат подземните складишта. Побарувачката е пониска отколку во зима, па трговците можат да го складираат горивото по поповолни цени и да го користат кога температурите ќе паднат. Оваа година, меѓутоа, таа логика е нарушена.

Според податоците од почетокот на август, европските складишта се околу 58 отсто полни, што е меѓу најниските нивоа за овој период откако се водат споредливи податоци. Германските складишта, на пример, на 9 август биле наполнети само 48 отсто, наспроти 64 отсто во истиот период минатата година. Просекот за Европската Унија бил околу 59 отсто.

Главната причина за новиот притисок врз европскиот пазар е војната со Иран и нејзиното влијание врз глобалното снабдување со течен природен гас. Нарушувањата во сообраќајот низ Ормускиот Теснец, една од најважните светски енергетски транспортни рути, го ограничуваат пристапот до дел од глобалните количини на LNG. Според Меѓународната агенција за енергетика, прекинот на тековите низ овој коридор погодил речиси една петтина од глобалното снабдување со течен природен гас и предизвикал силни осцилации на цените.

За Европа ова е особено неповолно бидејќи континентот во меѓувреме значително ја намали зависноста од рускиот гас преку цевководи и сè повеќе се потпира на LNG од глобалниот пазар. Тоа и овозможи да најде алтернативи по почетокот на војната во Украина, но истовремено ја направи почувствителна на промените во глобалната конкуренција за товарите со течен гас.

Кога понудата е ограничена, Европа мора да се натпреварува со азиските купувачи за истите количини. Тоа ги зголемува цените и го прави складирањето поскапо. Во нормални услови, трговците имаат економски мотив да купуваат гас во текот на летото, кога е поевтин, и да го продаваат во зима, кога побарувачката расте. Но кога цените остануваат високи, таа разлика се намалува, па полнењето на складиштата станува помалку исплатливо.

Токму ова е еден од клучните проблеми со кои се соочува Европа ова лето. Наместо сезоната на полнење да биде период на релативно евтин гас, геополитичката криза ги одржува цените на високо ниво. Извршниот директор на германскиот увозник Uniper, Мајкл Луис, предупреди дека цените би можеле да останат меѓу 50 и 60 евра за мегават-час сè додека Ормускиот Теснец останува затворен за нормалниот поморски сообраќај. Според него, токму високите цени го забавуваат полнењето на германските складишта.

Покрај геополитиката, дополнителен проблем е што Европа ова лето троши повеќе гас за производство на електрична енергија. Високите температури го зголемуваат користењето клима-уреди, а во одредени периоди пониското производство од нуклеарните и јагленовите централи ја зголемува потребата од гасните електрани. Во јули, потрошувачката на гас за производство на електрична енергија во Западна Европа била за околу 714 милиони кубни метри повисока од вообичаеното за тој период.

Ова создава двоен притисок. Европа мора истовремено да обезбедува гас за тековната потрошувачка и да го зголемува количеството во складиштата. Секој дополнителен кубен метар што се троши во текот на летото е количина што не може да биде ставена во резервите за зимата.

Сепак, сегашната ситуација не значи дека Европа неизбежно ќе се соочи со недостиг на гас во текот на зимата. Европската комисија во јули соопшти дека во тој момент нема непосредна загриженост за безбедноста на снабдувањето и оцени дека складиштата наполнети до 80 отсто би биле доволни за обезбедување на снабдувањето во следната зимска сезона.

Но пред Европа стои тешка задача. За да се стигне до посакуваното ниво, ќе биде потребно значително забрзување на увозот на LNG во преостанатиот дел од сезоната. Анализата на Институтот за енергетска економија на Универзитетот во Келн покажува дека европските складишта на крајот на јули биле полни само околу 55 отсто, а за да се достигне ниво од 80 отсто до ноември, увозот на LNG би требало повеќе од двојно да се зголеми. Притоа, Европа повторно би морала да се натпреварува со Азија за ограничените глобални количини.

Европската гасна инфраструктура денес е подобро подготвена отколку пред четири години. Континентот има нови LNG терминали, подобри можности за пренос на гас меѓу државите и поголема флексибилност во снабдувањето. Европската мрежа на оператори за пренос на гас проценува дека постојната инфраструктура за регасификација има значителен капацитет и може да помогне да се надоместат пониските почетни залихи. Сепак, тоа зависи од доволно големи количини LNG да стигнат до европскиот пазар.

Дополнителен фактор е постепеното менување на европскиот енергетски систем. Производството од ветер и сонце расте со голема брзина и во 2026 година обновливите извори во повеќе периоди произведуваат повеќе електрична енергија отколку гасните електрани. Тоа долгорочно ја намалува зависноста од гасот, особено во потоплите месеци. Сепак, гасните централи и натаму имаат важна улога кога производството од обновливи извори е недоволно или кога потрошувачката нагло расте.

Токму затоа европските резерви остануваат важен заштитен механизам. Доколку зимата биде блага, сегашните залихи можеби ќе бидат доволни со релативно ограничен дополнителен увоз. Но студена зима, истовремено висока побарувачка во повеќе земји и продолжени нарушувања на глобалното снабдување би можеле повторно да создадат силен притисок врз цените.

Искуството од енергетската криза по руската инвазија на Украина покажа колку брзо гасниот пазар може да се претвори во политички и економски проблем. Тогаш европските земји потрошија огромни средства за да ги наполнат складиштата и да обезбедат алтернативни извори на снабдување. Денес Европа е подобро подготвена и има помала зависност од рускиот гас, но нејзината поголема ориентација кон глобалниот LNG пазар носи нов тип на ризик: европската безбедност сè повеќе зависи од настани што се случуваат далеку од континентот.

Затоа трката за полнење на складиштата не е само прашање на количината на гас што Европа ја има денес. Станува збор и за тоа по која цена ќе може да го обезбеди преостанатиот гас, дали Ормускиот Теснец ќе се врати во нормален режим, колку LNG ќе биде достапен на светскиот пазар и каква ќе биде зимата.

Во моментов Европа не се соочува со непосредна енергетска криза, но просторот за грешка е помал отколку што би сакале европските влади и енергетските компании. Колку подолго траат геополитичките нарушувања и колку подолго цените остануваат високи, толку потешко ќе биде да се создаде доволна залиха пред почетокот на зимската сезона.

Главното прашање, затоа, не е дали Европа воопшто ќе има гас во зима, туку колку ќе има во складиштата, по која цена ќе го купува преостанатиот дел и колку силно евентуалниот недостиг ќе се одрази врз домаќинствата и индустријата. По кризата од 2022 година, Европа научи дека енергетската сигурност не се мери само со тоа дали горивото може да се купи, туку и со тоа дали може да се обезбеди навреме и по цена што економијата може да ја издржи.