Една европска статистика открива голем парадокс: Повеќе правила не значат секогаш помалку пушачи

Пушењето во Европа постепено се намалува, но новите статистики покажуваат дека борбата против тутунот не може да се сведе само на забрани, повисоки даноци и построги правила. Зад просечниот пад на употребата се кријат големи разлики меѓу земјите, различни навики и, сè почесто, прашањето дали регулативата навистина ги менува однесувањата или само го менува начинот на кој никотинот се купува и користи.

Според податоците на Евростат, употребата на тутун и сродни производи во Европската Унија е во пад, но разликите меѓу државите остануваат значителни. Други европски статистички податоци, пак, покажуваат дека стапките на пушење и понатаму се високи во дел од земјите. На пример, во 2023 година околу 24 отсто од населението во ЕУ на возраст од 15 години и повеќе се изјасниле дека пушат, што е намалување во однос на 26 отсто во 2017 година. Шведска, Холандија и Данска биле меѓу земјите со најниски удели, додека Бугарија, Грција и Хрватска биле меѓу оние со највисоки стапки.

Токму овие разлики покажуваат дека не постои една мерка што функционира подеднакво добро насекаде.

Франција е еден од најдобрите примери за границите на политиката која во голема мера се потпира на цената. Со години земјата користи високи акцизи и поскапување на цигарите како средство за намалување на потрошувачката. Таквиот пристап може да влијае врз дел од пушачите, но кај производ што создава зависност може да има и несакани последици.

Кога легалниот производ станува значително поскап, дел од потрошувачите можат да се обидат да најдат поевтина алтернатива. Тоа може да значи купување во странство, користење нелегални канали или преминување кон производи што не се дел од регулираниот пазар. Така, дел од ефектот на даночната политика може да биде не намалување на побарувачката, туку нејзино пренасочување.

Тоа е важна лекција и за другите европски земји. Повисоката цена може да биде ефикасна алатка, но ако не е придружена со контрола на границите, борба против нелегалната трговија и следење на пазарот, ризикот е дел од потрошувачката само да исчезне од официјалната статистика.

Грција покажува друга страна од проблемот. Пушењето таму има длабоко вкоренета традиција, а сепак стапките постепено се менуваат. Според европските податоци, Грција и понатаму е меѓу земјите со висока распространетост на пушењето, што покажува колку е тешко со регулатива сама по себе да се промени навика која кај дел од населението трае со децении.

Тука се отвора едно од најважните прашања за јавните политики: што се случува со возрасниот пушач кој не може или не сака веднаш да се откаже?

Здравствените политики првенствено треба да ги спречуваат младите да започнат со пушење и да им помогнат на постоечките пушачи да престанат. Но, искуството покажува дека не секој пушач реагира исто на забраните, предупредувањата или повисоките цени. Затоа, покрај рестрикциите, важна улога имаат и програмите за откажување, достапноста на стручна помош и квалитетните информации за ризиците.

Белгија, пак, покажува зошто ниската стапка на употреба не треба автоматски да се смета за конечен успех. Според податоците од европските истражувања, околу 21 отсто од белгиското население се изјаснило како активно пушачко население во 2023 година, што е значително пониско од некои други земји, но сепак претставува сериозен јавно-здравствен предизвик.

Во исто време, секоја земја мора да внимава што се случува со пазарот зад официјалните бројки. Ако легалните производи стануваат недостапни за дел од потрошувачите поради цената или ограничувањата, а нелегалната понуда расте, државата може да се соочи со нов проблем – помалку контролиран пазар и загуба на даночни приходи.

Турција е уште еден пример кој покажува дека строгите правила не гарантираат автоматски ниска употреба. Забраните за пушење во одредени простори, ограничувањата за рекламирање, здравствените предупредувања и други мерки можат да го променат опкружувањето, но не можат преку ноќ да ги променат навиките на милиони луѓе.

Тоа е суштината на целата европска статистика. Една држава може да има построги закони од друга, а сепак да има повеќе пушачи. Причината е што на однесувањето влијаат многу фактори: цената, културата, достапноста на производите, социјалната средина, навиките, економската состојба и можноста луѓето да добијат помош за откажување.

Затоа, прашањето не треба да биде само колку забрани има една држава, туку дали тие забрани произведуваат резултат.

Најуспешниот пристап веројатно не е оној што изгледа најстрого на хартија, туку оној што ги комбинира различните мерки. Заштитата на малолетниците, ограничувањето на рекламирањето, контролираната продажба, разумната акцизна политика, борбата против нелегалниот пазар и поддршката за откажување треба да функционираат како делови од ист систем.

Особено важно е политиките да се темелат на реални податоци. Ако употребата на еден производ паѓа, но истовремено расте употребата на друг никотински производ, тогаш само намалувањето на продажбата на класичните цигари не ја покажува целата слика. Современите навики вклучуваат цигари, електронски цигари, загреани тутунски производи и други никотински производи, па и статистиката и регулативата мора да го следат тој развој.

За Северна Македонија ова е особено важна лекција. Забраната сама по себе не е политика, туку само една алатка во политиката. Вистинскиот резултат се гледа во тоа дали помалку млади почнуваат да пушат, дали повеќе возрасни успеваат да престанат, дали нелегалниот пазар се намалува и дали правилата навистина се спроведуваат.

Европските бројки покажуваат дека пушењето може да се намалува, но и дека патот до тоа не е ист за сите. Некои земји постигнуваат значителен напредок, други се движат многу побавно, а трети се соочуваат со нови проблеми зад намалувањето на легалната продажба.

На крајот, најважно не е која земја има најстрог закон, туку која политика успева да го промени однесувањето. Ако целта е помалку пушачи, подобро здравје и помалку изложеност на никотин, тогаш забраните се само почеток. Резултатот доаѓа од цел систем кој истовремено спречува нови пушачи, им помага на постоечките да се откажат и го држи пазарот под контрола.