Југословенските индустриски гиганти исчезнаа: Некогаш вработуваа 30.000 луѓе, денес од нив останаа само урнатини

Некогашните индустриски системи на Југославија беа многу повеќе од обични фабрики. Тие имаа десетици илјади вработени, сопствени развојни центри, производствени погони и извозни мрежи, а нивните производи се продаваа од Европа и Советскиот Сојуз до Блискиот Исток, Африка и САД.

Во периодот на најголемиот индустриски развој, некои од овие компании вработуваа по 10.000, 20.000, па и 30.000 луѓе. Создаваа бродови, трактори, електрична опрема, машини, хемиски производи и текстил, а околу нив се развиваа цели градови и региони.

Денес, голем дел од тие имиња или целосно исчезнаа, или постојат во значително помал обем. Распадот на Југославија, војните, губењето на традиционалните пазари, технолошкото заостанување, растот на азиската конкуренција, лошото управување и неуспешните приватизации оставија трага врз некогаш моќните индустриски системи.

Меѓу најголемите симболи на југословенската индустрија беа бродоградилиштата во Сплит, Риека и Пула. Во своите најдобри години тие вработуваа десетици илјади луѓе и произведуваа патнички, товарни и специјализирани бродови за странски купувачи.

Југословенската бродоградба имаше значајно место на светскиот пазар, но со текот на времето се соочи со сè посилна конкуренција, особено од азиските производители. Повисоките трошоци, старата технологија и промените на глобалниот пазар постепено ја намалија конкурентноста на дел од овие гиганти.

Големо име во електроиндустријата беше и загрепскиот Раде Кончар. Системот произведуваше трансформатори, електрични машини, индустриска опрема и други производи, а во неговите најголеми години во системот работеа повеќе од 10.000 луѓе.

Производите на Кончар се извезуваа на различни странски пазари, а компанијата имаше развојни центри, фабрики и широка мрежа на капацитети. По распадот на заедничкиот пазар, системот претрпе големи промени и се подели на повеќе компании, па денес не може да се спореди со некогашниот индустриски гигант.

Слична приказна има и сараевскиот Енергoinvest, кој своевремено беше еден од најзначајните југословенски извозници. Компанијата работеше на големи енергетски и инфраструктурни проекти во Африка, на Блискиот Исток и во Советскиот Сојуз.

Во системот работеа десетици илјади луѓе, а компанијата располагаше со производствени погони, инженерски тимови и проектантски капацитети. Воените случувања во Босна и Херцеговина од 1992 до 1995 година нанесоа огромен удар врз системот. Дел од производството и пазарите беа изгубени, по што следуваше распарчување на некогашната структура.

Еден од најпознатите индустриски брендови во поранешна Југославија беше и белградскиот ИМТ, познат по тракторите и земјоделската механизација. Неговите трактори работеа на полињата низ цела Југославија и беа извезувани и во странство.

Фабриката во своите најдобри периоди вработуваше повеќе од 10.000 луѓе. Сепак, застарената производствена база, проблемите со управувањето и подоцнежните неуспешни обиди за приватизација го турнаа некогашниот гигант во сериозни проблеми.

Во текстилната индустрија значајно место имаше загрепската Првомајска. Компанијата произведуваше облека, конфекција и униформи и во периодот на најголемиот развој имаше огромен број вработени.

Нејзините производи стигнуваа и на западните пазари, но отворањето на пазарот по 1990-тите донесе жестока конкуренција од евтината текстилна стока од Азија. Намалувањето на производството и проблемите со приватизацијата постепено го урнаа некогашниот систем.

Но, кога се зборува за индустриските гиганти на поранешна Југославија, не треба да се заборави ниту Македонија. Еден од најголемите македонски индустриски комплекси беше ОХИС во Скопје.

ОХИС беше еден од симболите на македонската индустријализација. Комплексот произведуваше широк спектар хемиски производи и во своите најдобри години имаше илјадници вработени. Околу фабриката беа поврзани голем број други компании, добавувачи и услуги, па нејзиното значење за скопската и македонската економија беше многу поголемо од самиот број на директно вработени.

По распадот на југословенскиот пазар, ОХИС се соочи со губење на дел од пласманот, финансиски проблеми, технолошко заостанување и тешкотии во процесот на приватизација. Наместо некогашниот огромен индустриски систем, останаа ограничени активности и голем комплекс кој со години беше симбол на пропаднатата индустриска ера.

Сите овие приказни имаат различни детали, но заедничка е една работа. Некогашните фабрики не беа само места каде што луѓето одеа на работа. Тие имаа сопствени инженерски и развојни центри, произведуваа сложени производи, извезуваа и создаваа цели индустриски синџири.

Нивниот пад не може да се објасни со еден единствен фактор. Во некои случаи проблемот беше застарената технологија, во други војните и распадот на пазарите, а некаде клучна улога одиграа лошото управување и неуспешните приватизации. Дополнително, компаниите кои некогаш се натпреваруваа на релативно заштитен пазар одеднаш мораа да се соочат со глобални производители со пониски трошоци и модерна технологија.

Затоа приказната за овие фабрики денес не е само приказна за пропаднати компании. Таа е и потсетување на времето кога индустријата беше еден од главните столбови на економијата на регионот, кога една фабрика можеше да вработува цел мал град и кога производите со југословенско потекло стигнуваа на пазари ширум светот.

Од бродовите во Јадранот, преку тракторите на ИМТ и електроопремата на Кончар, до Енергoinvest и македонскиот ОХИС, зад овие имиња остана голем дел од индустриската историја на поранешната држава. Дел од компаниите преживеаја во изменета форма, но времето кога десетици илјади луѓе работеа во еден индустриски систем одамна стана минато.