Дали Македонија навистина заработува од странските инвестиции или само им отстапува простор на странските компании?

Македонија има потреба од странски капитал за да го забрза економскиот развој, да изгради современа инфраструктура и да отвори нови работни места. Но, економистите предупредуваат дека висината на инвестицијата сама по себе не е доволна мерка за успех. Многу поважно е колкав дел од тие средства остануваат во земјата и дали создаваат долгорочна корист за домашните компании, работници и стопанството.

Кога во јавноста се објавува дека во Македонија пристигнале стотици милиони евра странски инвестиции, најчесто вниманието е насочено кон вкупниот износ. Сепак, вистинскиот економски ефект зависи од тоа како се реализира проектот. Доколку најголемиот дел од работите ги извршуваат домашни компании, се ангажираат локални работници, инженери, превозници и добавувачи, тогаш инвестицијата создава многу поширок економски импакт. Во спротивно, ако странските инвеститори ги увезуваат материјалите, механизацијата, услугите и работната сила, значителен дел од капиталот повторно ја напушта земјата.

Разликата меѓу овие два модели е суштинска. Во едниот случај, странскиот капитал станува двигател на домашниот економски раст, а во другиот државата добива нов објект или инфраструктура, но без значително зајакнување на сопствената економија.

Македонската економија нема доволно домашен капитал самостојно да ги финансира големите инфраструктурни и индустриски проекти. Автопатите, железниците, енергетските капацитети, производствените погони и технолошките инвестиции бараат средства што често се мерат во стотици милиони евра и период на отплата од неколку децении. Банкарскиот сектор има важна улога во финансирањето на стопанството, но неговите можности не се неограничени, бидејќи работи со депозити, мора да одржува ликвидност и да ги почитува регулаторните ограничувања.

Токму затоа странските директни инвестиции, европските фондови, развојните банки и меѓународните финансиски институции имаат клучна улога во обезбедувањето капитал за големи проекти. Но нивната најголема вредност се постигнува тогаш кога тие средства ја активираат домашната економија и создаваат нови можности за македонските компании.

Две инвестиции со иста финансиска вредност можат да имаат сосема различен ефект. Ако странската компанија го реализира проектот исклучиво со сопствена механизација, материјали, подизведувачи и работници, тогаш локалната економија има ограничена корист. Наспроти тоа, кога во проектот се вклучени домашни компании, се купуваат материјали од локални производители, се користат услуги од домашни транспортери, банки, осигурителни компании и други деловни партнери, тогаш инвестицијата создава многу поголем економски ефект.

Платите исплатени на домашните работници повторно се враќаат во економијата преку потрошувачката. Компаниите што учествуваат во проектите инвестираат во нова опрема, отвораат нови работни места, плаќаат даноци и стекнуваат искуство што подоцна може да им овозможи настап и на странски пазари. Така една инвестиција не создава само физички објект, туку придонесува за развој на целиот деловен екосистем.

Според експертите, најквалитетните странски инвестиции се оние што воспоставуваат силни врски со домашната економија. Тоа значи странските фабрики да користат локални добавувачи, домашни инженерски услуги, транспортни компании, софтверски решенија и други производи и услуги што можат да ги понудат македонските претпријатија.

Истото важи и за инфраструктурните и енергетските проекти. Кога условите го дозволуваат тоа, домашните компании треба да имаат можност рамноправно да учествуваат како изведувачи или подизведувачи, со што ќе стекнат нови знаења, технички капацитети и референци за идни проекти.

Тоа не подразбира фаворизирање на домашните фирми по секоја цена. Квалитетот, конкурентноста, транспарентноста и економската оправданост мора да останат основни критериуми при изборот на изведувачи. Но државата може да помогне преку програми за сертификација, модернизација, дигитализација, обука на кадар и поддршка за формирање конзорциуми што ќе им овозможат на домашните компании успешно да конкурираат на големи проекти.

Економските аналитичари сметаат дека успехот на една странска инвестиција не треба да се оценува само според нејзината номинална вредност. Подеднакво важни се показателите колкав дел од договорите добиле домашните компании, колку локални работници биле ангажирани, колкав обем на набавки е реализиран во Македонија и дали компаниите што учествувале во проектот подоцна успеале да ги прошират своите активности и на странски пазари.

Само инвестиции што создаваат силна поврзаност со домашната економија можат да обезбедат долгорочен и одржлив раст. Во спротивно, странскиот капитал ќе остави нови објекти, но нема да создаде доволно силни домашни капацитети што ќе бидат двигател на идниот економски развој на Македонија.