Европа пред нов предизвик: Кинската забрана за хелиум ги загрозува клучните индустрии

Кина го суспендираше извозот на хелиум, потег што може значително да го наруши глобалното снабдување со овој стратешки индустриски гас и да создаде нови предизвици за европската индустрија. Одлуката доаѓа во период кога светскиот пазар веќе се соочува со нестабилност поради нарушените испораки предизвикани од конфликтите на Блискиот Исток, а аналитичарите предупредуваат дека би можел да следува нов бран на недостиг и дополнителен раст на цените.

Хелиумот е незаменлива суровина во бројни високотехнолошки индустрии. Тој има клучна улога во производството на полупроводници, функционирањето на апаратите за магнетна резонанца, вселенската и авијациската индустрија, како и во научните истражувања. Поради неговото стратешко значење, Европската Унија го вброи меѓу критичните суровини од кои зависи технолошкиот и индустрискиот развој.

Иако Кина не е меѓу најголемите производители на хелиум во светот, во последните години стана важен транзитен центар за испорака на руски хелиум кон европските пазари. Според проценките на аналитичарите, значителен дел од количините што пристигнувале во Европа преку Кина всушност биле од руско потекло, и покрај санкциите и забраната за директен увоз на руски хелиум воведени од Европската Унија во 2024 година.

Русија учествува со околу десет проценти во глобалното производство на хелиум, додека Катар пред ескалацијата на кризата на Блискиот Исток обезбедуваше речиси една третина од светската понуда. Експертите оценуваат дека одлуката на Пекинг е сигнал дека Кина се подготвува за дополнително затегнување на глобалниот пазар и можен недостиг на оваа стратешка суровина.

Европската Унија е целосно зависна од увоз на хелиум, а најголеми снабдувачи се Соединетите Американски Држави, Катар и Алжир. Во меѓувреме, испораките од Кина забележаа значителен раст. Од само неколку десетици тони во 2022 година, тие достигнаа повеќе од 1.600 тони во текот на 2023 година, што дополнително ја нагласува улогата на Кина како посредник во глобалната трговија со овој гас.

Состојбата дополнително се усложни поради прекините во производството на течен природен гас во Катар. Бидејќи хелиумот не се произведува самостојно, туку се добива како нуспроизвод при преработката и втечнувањето на природниот гас, секое запирање или намалување на производството во големите LNG постројки директно влијае врз неговата достапност на светскиот пазар.

Последиците веќе се чувствуваат преку наглиот раст на цените. Вредноста на хелиумот за итна испорака речиси се удвои од почетокот на кризата на Блискиот Исток, а поскапуваат и долгорочните договори за снабдување. Аналитичарите предупредуваат дека ваквиот тренд би можел да продолжи доколку не се стабилизираат глобалните синџири на снабдување.

Најпогодени се секторите што не можат да функционираат без хелиум. Производителите на полупроводници го користат во процесите на производство на чипови, здравствениот сектор е зависен од него за работа на апаратите за магнетна резонанца, а авијациската и вселенската индустрија го применуваат за одржување на притисокот во резервоарите за гориво, тестирање на системите и откривање микроскопски оштетувања на леталата. Хелиумот има важна улога и во индустриското заварување, каде што обезбедува стабилен процес и ја намалува можноста за контаминација на металите.

Според податоците на Геолошкиот завод на САД, Соединетите Американски Држави остануваат најголем светски производител на хелиум со 81 милион кубни метри произведени во текот на 2025 година. Следуваат Катар со 63 милиони, Русија со 18 милиони и Алжир со 11 милиони кубни метри.

Со оглед на тоа што светските резерви веќе беа ограничени и пред најновите геополитички тензии, експертите предупредуваат дека закрепнувањето на пазарот нема да биде брзо. Доколку продолжат нарушувањата во производството и извозот, европската индустрија би можела да се соочи со дополнителни трошоци, проблеми во снабдувањето и забавување на производствените процеси во дел од најважните технолошки и медицински сектори.