Металот од 27 милиони долари за грам: што е калифорниум и зошто е толку вреден

Кога се зборува за најскапи материјали на планетата, најчесто првата асоцијација се златото и дијамантите. Сепак, на врвот на таа листа се наоѓа еден многу поредок и далеку покомплексен елемент – калифорниумот, кој се смета за највреден метал во светот, со цена која може да достигне и околу 27 милиони долари за еден грам.

Калифорниумот е радиоактивен хемиски елемент со атомски број 98, кој првпат бил синтетизиран во 1950-тите години. Тој не постои во природата и се добива исклучиво во лабораториски услови, преку сложени нуклеарни процеси. Теоретски, може да се создаде во траги при одредени нуклеарни реакции, но не во количини кои би имале природно појавување.

Денес, неговото производство е ограничено на само две локации во светот – во Русија, во Научно-истражувачкиот институт за атомски реактори во Димитровград, и во САД, во Националната лабораторија Оук Риџ во Тенеси. Ограничената инфраструктура, високата технолошка сложеност и долгиот процес на добивање го прават калифорниумот исклучително редок и скап.

Производството започнува со изложување на плутониум-239 на долготрајно неутронско зрачење во нуклеарен реактор. По серија сложени нуклеарни реакции и радиоактивни распаѓања, постепено се создава калифорниум. Целиот процес може да трае од осум до 18 месеци, по што добиените количини се извлекуваат и хемиски се прочистуваат. Годишното светско производство се мери во само 30 до 60 милиграми, што го прави еден од најретките материјали на Земјата.

По своите физички својства, калифорниумот е сребрено-бел метал од групата на актиниди, релативно мек и чувствителен, со точка на топење од околу 900 степени Целзиусови. Но неговата најзначајна карактеристика е екстремната радиоактивност. Посебно изотопот калифорниум-252 се смета за еден од најсилните вештачки извори на неутронско зрачење, при што само еден грам може да емитува трилиони неутрони во секунда.

И покрај опасноста и сложеното ракување, калифорниумот има важна практична примена. Се користи во медицината, особено во брахитерапија, каде што радиоактивниот извор се поставува блиску до тумор за да ги уништи канцерогените клетки. Во индустријата се применува за истражување на нафтени и гасни лежишта, како и за анализа на составот на карпите во длабински бунари.

Во техничките и научните области, калифорниумот се користи за испитување на материјали и откривање на скриени оштетувања во авиони, турбини и нуклеарни постројки, како и во истражувања од фундаменталната физика и развојот на нови елементи.

Иако се произведува во микроскопски количини и е екстремно скап, калифорниумот останува незаменлив во неколку клучни научни и индустриски области. Само нешто повеќе од седум децении по неговото откривање, овој вештачки елемент стана еден од највредните материјали што човештвото некогаш ги создало.