Младите имаат идеи, но им недостига храброст да ги реализираат: Што им е потребно за да станат претприемачи

Во време кога пазарот на труд се менува побрзо од кога било, а класичните кариерни патишта стануваат сè понеизвесни, претприемништвото се наметнува како една од клучните алтернативи за младите. Но, дали младите во Македонија навистина се подготвени да размислуваат и делуваат претприемачки? Иако не недостигаат идеи, енергија и желба за успех, предизвикот најчесто лежи во трансформирањето на тие идеи во реални и одржливи бизниси. За тоа што им недостига на младите, како се гради самодоверба и кои вештини ќе бидат пресудни во иднина, разговараме со Јован Сталевски, ЦЕФЕ интернационален мастер обучувач и претседател на ЦЕФЕ Македонија. Неговите искуства од терен покажуваат дека клучната разлика меѓу идеја и успех често лежи токму во практичните вештини и начинот на размислување.

ЦЕФЕ Македонија повеќе години работи на развој на претприемачката култура. Колку денес младите во Македонија се подготвени да размислуваат претприемачки?

Младите во Македонија имаат идеи, енергија и сè поголема свесност дека не мора секогаш да чекаат некој друг да им создаде можност. Но, претприемачкото размислување не значи само „имам идеја“ или „сакам да отворам бизнис“. Тоа значи да умееш да препознаеш проблем, да најдеш решение, да работиш со ограничени ресурси, да преземеш пресметан ризик, да соработуваш со други и да учиш од грешки.

Ние тоа го гледаме и преку нашата работа со наставници, професори, тренери и млади луѓе. Во Македонија и пошироко имаме развиено мрежа од ЦЕФЕ обучувачи кои работат во основно, средно и високо образование. Преку нивното јакнење како ЦЕФЕ обучувачи, тие најпрво го развиваат претприемачкиот дух кај себе, а потоа многу полесно можат да ги препознаат, негуваат и развиваат претприемачките компетенции кај своите ученици и студенти. Во последните години, преку иницијативи со образовни институции, околу 2.000 ученици и студенти биле изложени на ЦЕФЕ пристапот и практичните обуки.

Преку нив, кај младите гледаме позитивна промена: поотворени се кон иновации, дигитални алатки, фриленс работа, социјални бизниси и зелени идеи. Но, сè уште постои јаз меѓу идејата и реалната акција. Дел од младите немаат доволно практични вештини, дел немаат самодоверба, а дел не знаат како идејата да ја претворат во модел што може да функционира на пазар.

Тоа е особено важно затоа што пазарот на труд во С. Македонија сè уште покажува сериозни предизвици за младите. Според European Training Foundation, во 2024 година младинската невработеност изнесувала 29%, а NEET стапката — млади кои не се во образование, вработување или обука — била 22,6%. Затоа претприемачкото образование не е само економска тема, туку начин младите да станат поактивни, посамостојни и поподготвени за иднината.

ЦЕФЕ методологијата е промовирана во повеќе од 140 земји. Што ја прави толку успешна и различна од класичните обуки?

ЦЕФЕ е методологија која се развива веќе 40 години и токму тоа е една од нејзините најголеми предности. Таа не е статичен модел, туку пристап што постојано се адаптира на различни култури, економии, целни групи и предизвици. Затоа може да се применува со млади, жени, земјоделци, мали бизниси, лица со помалку можности, менаџери, институции и корпорации.

Она што ја прави различна од класичните обуки е тоа што ЦЕФЕ не почнува од предавање, туку од искуство. Успехот на ЦЕФЕ е во тоа што учењето станува реално. Учесникот не слуша само како се носи одлука — тој носи одлука. Не слуша само што е ризик — тој го искусува ризикот во безбедна средина. Не слуша само што е тимска работа — тој гледа како неговото однесување влијае врз резултатот на тимот. Затоа ЦЕФЕ не произведува само знаење, туку практична самодоверба.

Технички, ЦЕФЕ претставува сет на тренинг алатки што користат акциски и искуствен пристап за развој на бизнис, менаџерски и лични компетенции. Тоа значи дека фокусот не е само на знаење, туку и на ставови, однесување, навики и способност да се дејствува. Како методологија базирана на action-oriented пристап се применува во економски развој, претприемништво, професионално образование, приватен сектор и локален развој.

Денес многу млади имаат идеи, но често им недостигаат самодоверба и практични вештини. Како ЦЕФЕ им помага тие идеи да прераснат во реален бизнис?

Најважно е што ЦЕФЕ не им вели на младите само „бидете претприемачи“, туку ги води низ процесот како навистина се гради идеја. Работиме со нив на препознавање потреби, анализа на клиенти, креирање вредност, тестирање на идеја, пресметка на трошоци, продажба, комуникација и планирање.

Многу млади имаат креативни идеи, но првата бариера често е стравот: „Дали сум доволно добар/а?“, „Што ако не успеам?“, „Кој ќе ме поддржи?“. Преку ЦЕФЕ вежбите тие искусуваат реални ситуации во безбедна средина. Гледаат дека грешката не е крај, туку дел од учењето. Тоа ја гради самодовербата.

Втората голема вредност е практичноста. Учесниците не остануваат само со мотивација, туку излегуваат со поконкретна претстава: што ги карактеризира нив како личности, кој е нивниот клиент, што нудат, како ќе заработуваат, кои ресурси им требаат и кој е првиот чекор.

Често учесници велат дека нешто што теоретски го учеле цела година, преку ЦЕФЕ го разбираат за еден или два дена затоа што го доживуваат, го тестираат и го поврзуваат со реалноста.

За нас, добра обука не е онаа по која учесникот само ќе каже „беше интересно“, туку онаа по која ќе каже: „Сега знам што треба да направам понатаму.“ Тоа е суштината — идејата да не остане само желба, туку да стане прв чекор кон реален производ, услуга или иницијатива.

Финансиската писменост станува сè поважна тема. Колку младите кај нас знаат да управуваат со пари, буџет и личен развој?

Во ЦЕФЕ Македонија, финансиската писменост ја гледаме како животна вештина. Таа не служи само за водење фирма, туку и за подобрување на квалитетот на сопствениот живот и животот на семејството.

Финансиската писменост кај младите е една од најважните теми за иднината. Денес речиси секој млад човек има некаков контакт со пари — џепарлак, онлајн купување, дигитални плаќања, претплати, брзи финансиски понуди, маркетинг пораки и содржини поврзани со инвестирање или крипто. Затоа финансиската писменост веќе не значи само „да знам математика“ или „да имам пари“, туку да знам да донесувам добри одлуки. Младите треба да учат како да планираат буџет, како да разликуваат потреба од желба, како да размислуваат за приход и трошок, како да избегнат непромислено задолжување и како да инвестираат во сопствениот развој.

Податоците покажуваат дека има простор за подобрување. Народната банка објави дека околу половина од младите на возраст од 13 до 15 години сметаат дека немаат доволно знаење за управување со своите пари. Тоа е јасен сигнал дека финансиската едукација треба да започне порано, практично и на јазик близок до младите.

Ова не е само македонски предизвик. OECD/INFE истражувањето од 2023 година покажува дека во просек само 34% од возрасните во учесничките земји го достигнуваат минималниот целен резултат за финансиска писменост, а само 29% го достигнуваат минималниот резултат за дигитална финансиска писменост. Тоа значи дека финансиската писменост е глобален предизвик, особено во дигитална економија.

Во време кога технологијата и вештачката интелигенција брзо го менуваат пазарот, кои вештини ќе бидат најважни за идните претприемачи?

Идните претприемачи ќе мора да комбинираат технолошки, човечки и бизнис вештини. Вештачката интелигенција ќе им помогне побрзо да истражуваат, да анализираат, да креираат содржини, да автоматизираат процеси и да бидат поефикасни. Но, технологијата сама по себе нема да биде доволна.

Прашањето е што ќе направиме со времето, енергијата и ресурсите што технологијата ќе ни ги ослободи. Ако претприемачот стане поефикасен преку вештачка интелигенција, тоа не треба да служи само за поголема лична добивка, туку и за поголема креативност, подобри решенија и поголема одговорност кон заедницата и околината. Бизнисот ги користи ресурсите од средината во која постои — луѓе, природа, инфраструктура, доверба, знаење. Затоа треба да инвестира и во зачувување и збогатување на тие ресурси, ако сака долгорочен успех.

Најважни ќе бидат критичко размислување, креативност, финансиска писменост, дигитална писменост, комуникација, продажба, решавање проблеми, етичко носење одлуки и способност за брзо учење. Претприемачите ќе треба да знаат да користат податоци, но и да разбираат луѓе — клиенти, тимови, партнери и заедници.

Идниот претприемач нема да биде само човек со добра идеја. Ќе биде човек кој знае да учи, да се адаптира, да користи технологија и да создава вредност во променлива средина — но вредност што не ја уништува околината од која зависи.

ЦЕФЕ работи и со мали бизниси, земјоделци и локални заедници. Колку претприемништвото може да помогне во развојот на помалите градови и регионите во Македонија?

Претприемништвото може да биде еден од најсилните инструменти за развој на помалите градови и регионите, особено ако не се гледа само како отворање фирма, туку како начин на размислување. Во помалите средини често има ресурси, традиција, земјоделско производство, туризам, локални занаети, природни вредности и човечки потенцијал. Но, често недостига поврзување со пазар, модерно планирање, брендирање, финансиски менаџмент и соработка.

Кога земјоделец, млад човек или мал бизнис ќе научи како да ја пресмета цената, како да го разбере купувачот, како да направи едноставен бизнис модел и како да соработува со други, тогаш локалниот потенцијал почнува да станува економска вредност.

Но, регионалниот развој денес не смее да биде само економски. Тој мора да биде и одржлив. Ако локалната економија се гради врз земјоделство, туризам, природни ресурси или локални производи, тогаш претприемништвото мора да ја штити основата од која живее. Затоа зеленото претприемништво, циркуларната економија, локалните синџири на вредност и одговорното користење ресурси стануваат сè поважни.

Нашето искуство покажува дека во регионите не недостигаат идеи. Недостига системска поддршка, практична едукација, менторство и поврзување. Тука ЦЕФЕ може да помогне многу — затоа што работи со локални фасилитатори, со луѓето таму каде што се, со нивните реални услови, ресурси и предизвици.

Ако треба да издвоите една промена што сакате да ја видите кај младите во Македонија во следните неколку години — која би била таа?

Би сакал да видам повеќе млади кои не чекаат „идеални услови“ за да започнат нешто. Не мора секој млад човек да отвори фирма, но секој млад човек треба да развие претприемачки начин на размислување: да биде проактивен, љубопитен, одговорен, финансиски писмен и подготвен да создава решенија.

Најголемата промена што ја посакувам е премин од ставот „не може“ кон ставот „ајде да пробаме“. Тоа не значи наивен оптимизам, туку практична самодоверба. Да знаеш дека можеби нема веднаш да успееш, но ќе научиш, ќе подобриш и ќе продолжиш.

Но, во мојата визија има уште една важна промена: сакам да видам „венчавање“ меѓу економијата и екологијата. Денес е релативно лесно да се зборува за раст, профит и користење ресурси. Но, ресурсите на планетата се ограничени. Ако сакаме долгорочни бизниси, квалитетен живот и здрави заедници, мора да учиме како ресурсите да ги користиме одговорно, да ги обновуваме и да ги почитуваме природните процеси.

Затоа идната генерација претприемачи не треба да биде само генерација што знае да заработи. Треба да биде генерација што знае да создава вредност без да ја уништува основата на таа вредност. Ако младите во Македонија ја развијат таа комбинација — самодоверба, вештини, одговорност и почит кон околината — тогаш претприемништвото нема да биде само економска активност. Ќе стане култура на создавање, соработка и одржлив развој.